عباس کیارستمی یک بار گفت «میخواهم با مرگ خودم بمیرم و نه با مرگ پزشکی.» حالا زنده نیست که بگوید با آثارش می‌خواهد به یاد آورده شود یا با یادداشت‌هایی که بر در یخچال خانه‌شان گذاشته بود.

«من خانه ام» با نام فرعی «پاره نامه هایی از عباس کیارستمی» در ۸۵ صفحه چاپ شد اما چاپ و انتشار آن موقتاً با حکم قضایی متوقف شده است. این کتاب شامل چند نامه و انبوهی از یادداشت‌های روزمره عباس کیارستمی است. مثلا در یکی از این یادداشت‌ها می‌خوانیم:

«غذا توی قابلمه کوچک روی شوفاژ آشپزخانه است. توی بشقاب بکش بخور. بعد هم شربت سینه. خداحافظ بابا.»

چاپ این کتاب به دو دلیل جنجالی شد. احتمالا اولین و مهم‌ترین دلیل آن اختلاف فرزندان کیارستمی بود که کار را به دعوای حقوقی کشاند. احمد کیارستمی از بهمن، برادر کوچکترش، شکایت کرده است و انتشار این نامه‌ها را نقض حریم خصوصی پدر و مادرشان می‌داند؛ مخصوصاً که این کتاب بدون کسب اجازه از احمد و مادرش وارد بازار شد.

پروین امیرقلی، تصویرگر، نقاش و همسر اول عباس کیارستمی، مخاطب این نامه‌ها بوده است اما ظاهراً نه بهمن از مادرش اجازه می‌گیرد و نه ناشر به سراغ او می‌رود. جنبه حقوقی دعوا به نظر روشن است و کار رسیدگی به آن ادامه دارد اما  جنبه اخلاقی انتشار چنین نامه‌هایی نیز حالا موضوع بحث و جدل شده است.

موافقان انتشار نامه‌های خصوصی بر ارزش تحلیلی چنین نامه‌هایی تاکید دارند و معتقدند آیندگان از خلال نامه‌ها و یادداشت‌های خصوصی می‌توانند به شناخت دقیق‌تری از زمانه و شخصیت هنرمند برسند. خلاصه استدلال آن‌ها این است که دستیابی به گنیجینه‌های شخصی آرزوی هر زندگی‌نامه‌نویسی است؛ همانطور که بخشی از شناخت امروزمان از هنرمندان مختلف را مدیون نامه‌ها و یادداشت‌های شخصی آن‌ها هستیم، پس انتشار نامه‌های کیارستمی هم چندان عجیب نیست.

اغلب مخالفان در عجیب نبودن انتشار نامه‌ها هم‌نظر هستند؛ در دنیایی که آدامس جویده شده الکس فرگوسن خریدار دارد، نامه‌های روی یخچال خانه عباس کیارستمی هم باید فروخته شود. منطق دنیای سلبریتی‌ها دامنگیر کارگردان مولف شده است و همین برخی را آزرده کرده است و آن را کتاب‌سازی و بی‌ارزش می‌خوانند.

آن‌گاه که عباس کیارستمی زنده بود، آثارش همیشه با سختی از سد مجوزها می‌گذشت اما ظاهرا مردگان بی‌خطرانند و حالا به هر مناسبتی کتابی درباره او منتشر می‌شود. این تنها سرنوشت کیارستمی نبوده است و دیگرانی نیز با او هم‌اقبال هستند.

نامه‌های فروغ

فرزانه میلانی، استاد ادبیات فارسی دانشگاه ویرجینیا، زندگی‌نامه فروغ فرخزاد را از خلال مصاحبه‌ها و اسناد نوشت و کتابی به نام «فروغ فرخزاد؛ زندگی‌نامه‌ی ادبی و نامه‌های چاپ‌نشده» را در خارج از ایران منتشر کرد. آن چه بیش از همه این کتاب را جنجالی کرد نامه‌های فروغ کم سن و سال به ابراهیم گلستان بود. «فروغ» و پستی و بلندی‌های رابطه‌شان یکی از سوالات ثابت این سال‌ها از ابراهیم گلستان بوده است که هیچ‌گاه جواب داده نشدند. نهایتاً گلستان نامه‌های خصوصیش با فروغ را در اختیار فرزانه میلانی قرار داد و او نیز بدون هماهنگی با خانواده فرخ‌زاد آن‌ها را منتشر کرد.

خواهر فروغ رنجیده شد و شکایت کرد. به نظر پوران فرخ‌زاد انتشار چنین کتاب‌هایی تنها شعر فروغ را زیر سوال می‌برد و حواشی زندگیش را برجسته می‌کند. پوران فرخزاد از نقض حریم خصوصی خواهرش انتقاد کرد و از این فراتر رفت و انتشار چنین کتاب‌هایی را «کاسبی» با نام فروغ خواند.

انتقادهای پوران فرخزاد برای بسیاری از مشتاقان فروغ مهم نبود و مانع آن‌ها برای خرید کتاب نشد. آن‌ها تشنه دیدن چهره دیگری از فروغ بودند اما برخی چیزهای دیگری هم به نقد پوران اضافه کردند. مثلاً این که همواره تلاش شده است تا زنان را در سایه قرار دهند و انتشار چنین کتاب‌هایی نیز دامن زدن به همان تصور زن‌ستیزی است که حضور و وجود زن شاعر و نویسنده را برنمی‌تابد مگر این که آن را متاثر از مردی و زیر سایه او بداند.

نامه‌های شاملو

«از تخصص‌های گوناگون شاملو یکی هم این است که می‌تواند هر مجله تعطیلی را دائر و هر مجله دائری را تعطیل کند.» این جمله اشاره طنزآمیز نجف دریابندری، مترجم، به صلابت و توانایی قلم و زبان احمد شاملو بود که سال‌ها از خلال شعرها و ترجمه‌ها و نقدهای ادبی و یادداشت‌های مطبوعاتی او دیده شده بود اما انتشار نامه‌های خصوصی او با آیدا نیز با همان استقبال همیشگی مواجه شد و خیلی سریع به چاپ‌های بعدی رسید. «مثل خون در رگ‌های من» مجموعه ۲۰ نامه از شاملو به آیدا است.

اولین نامه این مجموعه تاریخ سال ۱۳۴۱ را بر پیشانی خود دارد و آخرین نامه نیز سال ۱۳۵۴ نوشته شده است. انتشار این کتاب برخلاف نمونه‌های قبلی با رضایت صورت گرفته است. هر چند آیدا نیز ۱۵ سال پس از مرگ شاملو و با اصرار مدیر نشر چشمه حاضر به انتشار نامه‌های خصوصی شده است.

مجلۀ اینترنتی ۳۰بوک

ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نمیشود