کتاب «و سپس هیچکس نبود» (And Then There Were None) رمانی معمایی اثر آگاتا کریستی (Agatha Christie) نویسندهٔ انگلیسی است که در سال ۱۹۳۹ منتشر شد.
این اثر پرفروشترین رمان معمایی جهان و یکی از پرفروشترین کتابهای تاریخ محسوب میشود؛ بهطوری که تا سال ۲۰۰۷، بیش از ۱۰۰ میلیون نسخه از آن به فروش رسیده است. این رمان بیش از هر اثر دیگری از کریستی، دستمایهٔ اقتباسهای سینمایی، تلویزیونی، رادیویی، تئاتری و سایر رسانهها قرار گرفته است. در سال ۲۰۱۵، در یک نظرسنجی جهانی که توسط بنیاد میراث آگاتا کریستی برگزار شد، این کتاب به عنوان محبوبترین اثر کریستی در جهان انتخاب گردید.
دربارهٔ کتاب
داستان «و سپس هیچکس نبود» در جزیرهای دور افتاده در سواحل دِوُن رخ میدهد. ده نفر که متهم به ارتکابات جنایاتی در گذشته هستند، یکی پس از دیگری و دقیقاً مطابق با ابیات یک شعر کودکانه و مشهور به قتل میرسند. هشت نفر از سوی شخصی ناشناس به این جزیرهٔ دورافتاده و منزوی دعوت شدهاند و فقط دو خدمتکار زن و مرد از آنها پذیرایی میکنند. جو آرام این خانه رفته رفته دگرگون میشود؛ صفحهای از گرامافون پخش میشود که هر یک از حاضران را به جرم مسئولیت در مرگ یک فرد متهم میکند. ناگهان مشخص میشود که این گروه، هر کدام گناهی در گذشته داشتهاند که هرگز به عدالت سپرده نشده است.
وضعیت به سرعت ترسناک میشود. وقتی اولین مرگ ناگهانی رخ میدهد و به دنبال آن، مرگهای زنجیرهای مرموز دیگری از میان خدمه و مهمانان ادامه مییابد. با هر مرگ، یکی از مجسمههای کوچک موجود در سالن ناهارخوری ناپدید میشود و مهمانان متوجه میشوند که نحوه مرگ هر نفر، دقیقاً با اشعار یک ترانه قدیمی که در اتاقهایشان نصب شده، مطابقت دارد. ترس و سوءظن، فضای خانه را پر میکند، چرا که آنها میفهمند قاتل در میان خودشان، در میان این گروه است.
در حالی که تعداد بازماندگان به شدت کاهش مییابد، بقای گروههای کوچکتر تبدیل به یک بازی مرگبار برای بقا میشود. مهمانان که اکنون در حصار جزیره گرفتار شدهاند، میان شک و تردید، جستجو برای یافتن سلاحها و تلاش برای کشف هویت قاتل، گیر افتادهاند. با هر قدمی که برای یافتن حقیقت برمیدارند، لایههای جدیدی از ترس و ابهام آشکار میشود. کریستی به دلیل پیچیدگی طرح داستانی و نحوه گرهگشایی آن، نگارش این کتاب را دشوارترین تجربه خود در میان رمانهایش دانسته و آن را از نظر مهارت و ساختار، برترین اثر خود قلمداد کرده است.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«و سپس هیچکس نبود» نه تنها موفقترین اثر آگاتا کریستی، بلکه پرفروشترین رمان معمایی تاریخ ادبیات جهان است. ویژگی برجستهٔ این اثر در ساختار مهندسیشده و بینقص آن نهفته است؛ جایی که نویسنده با حذف کارآگاههای سنتی پیشینش مانند پوارو یا مارپل، خواننده را مستقیماً در جایگاه قاضی و کارآگاه قرار میدهد تا در میان گروهی از افراد گناهکار و مضطرب، به دنبال قاتل بگردد. کریستی در این رمان با چیره دستی، فضایی خفقانآور، تعلیقی نفسگیر و لایههای عمیق روانشناختی از ترس، گناه و فروپاشی اخلاقی انسانها خلق میکند که تا آخرین صفحه مخاطب را در شوک و حیرت نگه میدارد. سایر ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- ساختار مهندسیشده و پیرنگ بینقص: داستان به گونهای طراحی شده است که هیچ راه فرار منطقی یا گریزگاهی برای خواننده باقی نمیگذارد و تمامی سرنخها با دقتی ریاضیوار در کنار هم چیده شدهاند.
- حذف کارآگاه سنتی: برخلاف آثار سنتی پلیسی، در این رمان هیچ کارآگاه حرفهای برای حل معما حضور ندارد و خودِ قربانیان و خواننده باید با حقیقت روبهرو شوند.
- فضاسازی کلاستروفوبیک و خفقانآور: انتخاب یک جزیرهٔ دورافتاده و منزوی، قطع ارتباط با خشکی و شرایط جوی طوفانی، حس حبس شدن و ناامیدی را به اوج میرساند.
- بررسی عمیق روانشناسی ترس و گناه: کریستی در رمان «و سپس هیچکس نبود» به درون ذهن افراد گناهکاری نفوذ میکند که وجدان بیدارشدهشان آنها را از درون نابود میسازد.
- تطابق دقیق قتلها با شعر کودکانه: ایدهٔ خلاقانهٔ استفاده از شعری کودکانه و مشهور به عنوان تقویم مرگ، حالتی آیینی، ترسناک و اجتنابناپذیر به روند داستان میبخشد.
- پایانبندی شوکهکننده و غیرقابلپیشبینی: گرهگشایی نهایی داستان یکی از شاهکارترین و درخشانترین پایانبندیهای تاریخ ادبیات است که هوش از سر هر خوانندهای میپراند.
بازخوردها به کتاب و سپس هیچکس نبود
- رمان «و سپس هیچکس نبود» در زمان انتشار اولیه با نقدهای عمدتاً مثبتی روبرو شد و منتقدان نبوغِ بهکاررفته در طرح داستانی آن را ستودند. از آن زمان تاکنون، این اثر بارها در زمره برترین رمانهای جنایی تاریخ جای گرفته است.
- در سال ۱۹۹۰، «انجمن نویسندگان جنایی» (Crime Writers' Association) آن را در رتبه نوزدهم فهرست بهترین رمانهای جنایی قرار داد و در سال ۱۹۹۵، «انجمن نویسندگان آثار معمایی آمریکا» (Mystery Writers of America) نیز در فهرستی مشابه، جایگاه دهم را به آن اختصاص داد.
- این کتاب نخستین بار در سال ۱۹۳۹ در بریتانیا توسط انتشارات «کالینز کرایم کلاب» (Collins Crime Club) با عنوان «ده کاکاسیاه کوچک» (Ten Little Niggers) منتشر شد؛ عنوانی برگرفته از یک ترانه قدیمی (مربوط به سال ۱۸۶۹) که عنصر محوری طرح داستان را تشکیل میدهد. نخستین نسخه آمریکایی که در سال ۱۹۴۰ منتشر شد، از همان ابتدا با عنوان «و سپس هیچکس نبود» (And Then There Were None) به چاپ رسید، چرا که عنوان اصلی در ایالات متحده، به دلیل داشتن بار نژادیِ نامناسب و توهینآمیز، غیرقابلقبول تلقی میشد.
اقتباسها از رمان و سپس هیچکس نبود
رمان «و سپس هیچکس نبود» بیش از هر اثر دیگرِ آگاتا کریستی، دستمایهٔ اقتباسهای گوناگون قرار گرفته است. خودِ کریستی هنگامی که در سال ۱۹۴۳ این رمان را برای اجرا روی صحنهٔ تئاتر بازنویسی کرد، پایانبندیِ تلخ و تاریکِ آن را به نسخهای تغییر داد که برای تماشاگران تئاتر خوشایندتر باشد. در بسیاری از این اقتباسها، تغییراتی در داستان اعمال شده است؛ برای نمونه، استفاده از پایانبندیِ جایگزینی که کریستی برای نمایشنامهاش نوشته بود، یا تغییرِ مکانِ وقوعِ ماجرا به جایی غیر از جزیره.
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
علاقهمندان به رمانهای معمایی، کارآگاهی و تریلرهای روانشناختی پرتعلیق.
کسانی که به دنبال داستانی غیرقابلپیشبینی با پایانبندیهای شگفتانگیز هستند.
طرفداران آثار آگاتا کریستی که هنوز شاهکار بیرقیب او را نخواندهاند.
خوانندگانی که به ادبیات کلاسیک و داستانهای معمایی بریتانیایی علاقه دارند.
افرادی که میخواهند کتابی جذاب و نفسگیر برای تعطیلات یا آخر هفته بخوانند.
چرا رمان «و سپس هیچکس نبود» را بخوانیم؟
- چون تعلیقی نفسگیر از صفحه اول تا انتها دارد: یکی از بزرگترین نقاط قوت این رمان، توانایی بینظیر آگاتا کریستی در حفظ و تشدید تعلیق در سرتاسر داستان است. از همان لحظهای که گرامافون اتهامات مهمانان را فاش میکند تا آخرین صفحات کتاب، ریتم داستان به گونهای تنظیم شده که مخاطب به هیچ عنوان قادر به زمین گذاشتن کتاب نخواهد بود. هر مرگ جدید و ناپدید شدن هر مجسمه، طوفانی تازه از ترس و هیجان در دل خواننده برمیپا کند و او را وادار میسازد تا همزمان با شخصیتها به دنبال کشف حقیقت باشد.
- چون مفهوم عدالت و وجدان را نقد میکند: کریستی در کتاب «و سپس هیچکس نبود» به واکاوی عمیق عدالت، قانون و تقاص نیز پرداخته است. شخصیتهای داستان کسانی هستند که به دلایل مختلف از چنگال عدالت قانونی گریختهاند، اما اکنون در دادگاهی بدون قاضی و وکیل، باید تاوان اعمال خود را پس بدهند. این کتاب به زیبایی نشان میدهد که فرار از دست قانون ممکن است، اما هیچکس نمیتواند از دست وجدان بیدارشده و عذاب درون خود بگریزد.
- برای بررسی روانشناختی فروپاشی جمعی در شرایط بحرانی: کریستی با مهارت تمام نشان میدهد که چگونه ترس از مرگ و از دست رفتن امنیت، نقابهای اجتماعی را از چهرهی افراد کنار میزند و خوی بقا و خودخواهی را در آنها بیدار میکند. با کاهش تعداد بازماندگان، پارانویا، سوءظن متقابل و بیاعتماد نسبت به یکدیگر به اوج میرسد و خواننده شاهد فروپاشی تدریجی اخلاقیات در میان گروهی است که زمانی ادعای تمدن داشتند.
- برای تجربهٔ یکی از شگفتانگیزترین پایانبندیهای تاریخ ادبیات: پایانبندی این کتاب به قدری هوشمندانه، پیچیده و غیرقابلپیشبینی است که در تاریخ ادبیات جنایی جاودانه شده است. حل معما و گرهگشایی نهایی به شیوهای صورت میگیرد که حتی حرفهایترین خوانندگان رمانهای کارآگاهی را شگفتزده میکند. این پایان شاهکار، ارزشِ دوباره خواندن کتاب «و سپس هیچکس نبود» را به شدت بالا میبرد، زیرا با مرور دوبارهٔ داستان متوجه جزئیات هوشمندانهای میشوید که نویسنده از ابتدا در تار و پود متن تنیده بود.
کتاب «و سپس هیچکس نبود» تجربهای منحصربهفرد در دنیای ادبیات است که خواندن آن سفری عمیق به تاریکترین ابعاد روان انسان و مرز میان عدالت و انتقام محسوب میشود. آگاتا کریستی در این اثر نشان میدهد که چگونه ترس، سوءظن و عذاب وجدان میتواند قدرتمندتر از هر سلاح مادی، انسانها را از درون فرو بریزد. این کتاب نمونهای اعلاء از مهارت داستاننویسی است که در آن تعلیق لحظهای افت نمیکند و پازل جنایت با چنان ظرافتی چیده شده است که ذهن مخاطب تا ساعتها پس از بستن کتاب درگیر ابعاد مختلف آن باقی میماند. مطالعهٔ این اثر نه تنها عیار سلیقه ادبی خواننده را در ژانر معمایی بالا میبرد، بلکه درسهایی ماندگار دربارهٔ طبیعت انسانی، گناه و تقاص اعمال به یادگار میگذارد.
دربارهٔ نویسنده
آگاتا کریستی (۱۹۷۶ ـ ۱۸۹۰) با نام اصلی دیم آگاتا مری کلاریسا مالووان، لیدی مالووان (Dame Agatha Mary Clarissa Mallowan, Lady Mallowan) نویسندهای انگلیسی بود که برای ۶۶ رمان کارآگاهی و ۱۴ مجموعه داستان کوتاهش شهرت دارد؛ بهویژه آثاری که حول محور کارآگاهان داستانی همچون هرکول پوآرو (که نخستین حضورش در رمان «ماجرای مرموز در استایلز» در سال ۱۹۲۰ بود)، تامی و تاپنس (که نخستین حضورشان در رمان «دشمن مخفی» در سال ۱۹۲۲ بود) و خانم مارپل (که نخستین حضورش در رمان «قتل در خانه کشیش» در سال ۱۹۳۰ بود) شکل گرفتهاند. او را بیشتر با نام همسرش اولش آگاتا کریستی میشناسند. او بهطور گستردهای یکی از بزرگترین نویسندگان تمام دوران، بهویژه در ژانر معمایی و جنایی، محسوب میشود.
کریستی که در دوران عصر طلایی داستانهای کارآگاهی مینوشت، با القابی همچون «ملکه جنایت» — لقبی که اکنون توسط بنیاد میراث او به عنوان نشان تجاری ثبت شده است — یا «ملکه داستانهای معمایی» شناخته میشود. او نمایشنامه «تلهموش» (The Mousetrap) را نوشت؛ اثری معمایی و جنایی که طولانیترین دوره اجرای مداوم را در جهان دارد و از سال ۱۹۵۲ تاکنون در منطقه «وستاند» لندن بر روی صحنه رفته است. او همچنین شش رمان با نام مستعار «مری وستمکات» منتشر کرد. در سال ۱۹۷۱، ملکه الیزابت دوم به پاس خدمات او به ادبیات، به او لقب «دیم» (Dame) — معادل مؤنث لقب شوالیه — اعطا کرد. او پرفروشترین رماننویس تاریخ است و کتابهایش بیش از دو میلیارد نسخه فروش داشتهاند.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ «کتاب و سپس هیچکس نبود» لذت بردهاید و به دنبال آثار مشابه میگردید، بهترین راه برای انتخاب کتابهای بعدی، توجه به المانهای کلیدی این اثر است. نویسندگان ژانر تریلر و معمایی با الهام از این شاهکار کریستی، آثار درخشانی خلق کردهاند که همان حس تعلیق، سوءظن و غافلگیری را به همراه دارند. برای انتخاب کتاب مناسب، کافی است به موضوعاتی نظیر پیرنگهای مبتنی بر بقا، روایتهای چندلایه با شخصیتهای خاکستری و پایانهای شوکهکننده توجه کنید تا دقیقاً اثری متناسب با سلیقه و هیجانطلبی خود بیابید. در ادامه چند اثر مشابه به شما معرفی کردهایم که با الهام از همین داستان نوشته شدهاند.
کتاب «دیزی دارکر» (Daisy Darker) اثر آلیس فینی (Alice Feeney) رمانی معمایی و دلهرهآور است که داستان خانوادهای را روایت میکند که برای جشن تولد مادربزرگشان در خانهای قدیمی و دورافتاده در جزیرهای گرد هم میآیند؛ اما با بالا آمدن آب دریا و قطع شدن راه ارتباطی جزیره با خشکی، اتفاقاتی هولناک رخ میدهد و اعضای خانواده یکی پس از دیگری با رازهایی روبهرو میشوند که سالها پنهان ماندهاند. آلیس فینی با بهرهگیری از فضایی وهمآلود، شخصیتهایی رازآلود و پیچشهای داستانی غیرمنتظره، معمایی پیچیده میسازد که یادآور رمان «و سپس هیچکس نبود» است. هر دو کتاب با محدود کردن فضای داستان و قرار دادن گروهی از شخصیتها در موقعیتی دورافتاده، حس انزوا و بیاعتمادی را تقویت میکنند و خواننده را تا لحظهٔ کشف حقیقت درگیر نگه میدارند.
شباهتها با کتاب و سپس هیچکس نبود:
- وقوع قتلهای زنجیرهای در محیطی دورافتاده
- محدود بودن دایرهٔ مظنونان
- وجود رازها و گذشتههای پنهان شخصیتها
- افزایش تدریجی تعلیق و حس خطر
- ایجاد فضای بیاعتمادی میان شخصیتها
- پیچشهای داستانی و غافلگیریهای غیرمنتظره
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «و سپس هیچکس نبود» لذت خواهید بُرد، چون با معمایی نفسگیر، فضایی وهمآلود و مجموعهای از رازهای خانوادگی روبهرو میشوید که در کنار قتلهای مرموز، شما را به حدس زدن هویت عامل جنایت و بازنگری در برداشتهایتان از شخصیتها وادار میکند. اگر از داستانهایی با مظنونان متعدد، فضایی بسته و پایانی غافلگیرکننده لذت میبرید، «دیزی دارکر» میتواند انتخابی جذاب برای شما باشد.
- فهرست مهمانان اثر لوسی فولی
کتاب «فهرست مهمانان» (The Guest List) اثر لوسی فولی (Lucy Foley) رمانی معمایی و دلهرهآور است که داستان مراسم عروسی زوجی جوان را در جزیرهای دورافتاده در سواحل ایرلند روایت میکند. مهمانان برای شرکت در این مراسم باشکوه گرد هم میآیند، اما در پس ظاهر آراسته و روابط دوستانهٔ آنها، رازها، کینهها و اختلافهایی پنهان شده است که بهتدریج آشکار میشوند. وقوع یک قتل، جشن عروسی را به معمایی پیچیده تبدیل میکند و هر یک از مهمانان را در جایگاه مظنون قرار میدهد. لوسی فولی با استفاده از روایت چندصدایی، فضاسازی پرتعلیق و شخصیتهایی با گذشتههای رازآلود، داستانی خلق کرده است که از نظر ساختار معمایی و فضای منزوی، به رمان «و سپس هیچکس نبود» شباهت دارد. در هر دو کتاب، گروهی از افراد در مکانی دورافتاده گرفتار میشوند و با وقوع جنایت، بیاعتمادی میان آنها افزایش مییابد. نویسندگان با پنهان کردن اطلاعات و آشکار کردن تدریجی رازها، خواننده را به حدس زدن هویت قاتل و بررسی انگیزههای شخصیتها ترغیب میکنند.
شباهتها با کتاب و سپس هیچکس نبود:
- وقوع قتل در مکانی دورافتاده و منزوی
- محدود بودن دایرهٔ مظنونان
- وجود رازها و گذشتههای پنهان شخصیتها
- افزایش بیاعتمادی میان افراد حاضر در محل
- فضاسازی دلهرهآور و تعلیق تدریجی
- پیچشهای داستانی و غافلگیریهای معمایی
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «و سپس هیچکس نبود» لذت خواهید بُرد، چون فهرست مهمانان نیز با گرد هم آوردن گروهی از شخصیتهای رازآلود در محیطی دورافتاده، معمایی پرتعلیق میسازد که در آن هر فرد میتواند انگیزهای برای ارتکاب جنایت داشته باشد. اگر از کشف رازهای پنهان، بررسی روابط پیچیدهٔ شخصیتها و تلاش برای شناسایی قاتل پیش از پایان داستان لذت میبرید، این رمان با روایت چندصدایی و افشاگریهای غیرمنتظرهاش میتواند انتخابی جذاب برای شما باشد.
سخن پایانی
کتاب «و سپس هیچکس نبود» بدون شک یکی از شاهکارهای بیبدیل تاریخ ادبیات جهان است که جایگاه آگاتا کریستی را به عنوان ملکهٔ بیرقیب داستانهای معمایی تثبیت کرد. این اثر با بهرهگیری از پیرنگی دقیق، فضاسازی خفقانآور، تعلیق نفسگیر و لایههای عمیق روانشناختی، توانسته است پس از دههها همچنان طراوت، جذابیت و جایگاه ممتاز خود را در میان خوانندگان حفظ کند.
مطالعهٔ این کتاب تجربهای است که هوش هیجانی خواننده را به چالش کشیده و مهارت تفکر انتقادی و تحلیل پیرنگ را تقویت میکند. با مطالعهٔ این اثر میتوانید به تماشای زوال ترس و لایههای پنهان روان انسان در مواجهه با مرگ بنشینید تا بینش عمیقتری نسبت به سرشت بشر به دست آورید.
ساختار بینقص، شخصیتپردازیهای چندبعدی و پایانبندی خیرهکنندهٔ این رمان، آن را به کتابی تبدیل کرده است که خواندنش بر هر دوستدار ادبیات جدی واجب است. پیشنهاد میشود اگر هنوز این سفر پرهیجان و مرگبار را تجربه نکردهاید، حتماً آن را در فهرست مطالعاتی خود قرار دهید و لحظاتی فراموشنشدنی را در جزیره مرگبار آگاتا کریستی سپری کنید.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
ورا کلایتورن در یک کوپهٔ درجه سه با پنج مسافر دیگر نشسته بود. سرش را به عقب تکیه داده، چشمانش را بست و به فکر فرو رفت. چقدر هوای امروز برای مسافرت کردن با قطار گرم بود! حتماً وقتی به دریا برسند، هوا خنکتر میشود! واقعاً که برای به دست آوردن آن شغل شانس آورده بود. حالا میتوانست بهخوبی از تعطیلاتش استفاده کند، درحالیکه قبلاً وضع خوبی نداشت و حتی در آژانس کاریابی برای پیدا کردن شغل مناسب برای او ناامید شده بودند تا اینکه آن نامه به دستش رسید:
آژانس کاریابی زنان نام و سوابق شما را برای من فرستاده است. دانستم که آنها به خوبی شما را میشناسند. خوشحال خواهم شد که هر میزان حقوق درخواست کنید، به شما بپردازم. روز هشتم آگوست، منتظرتان هستم. با قطار ۱۲:۴۰ پدینگتون حرکت کنید و در ایستگاه اوک بریج، دنبالتان خواهند آمد و پنج پوند هم برای مخارجتان ضمیمهٔ این نامه کردهام.