کتاب «ننه دلاور و فرزندان او» (Mother Courage and Her Children) نمایشنامهای اثر برتولت برشت (Bertolt Brecht) نمایشنامهنویس و شاعر آلمانی است که با مشارکتِ چشمگیر مارگارته اشتفین (Margarete Steffin) بازیگر و نمایشنامهنویس آلمانی نوشته شد و در سال ۱۹۳۹ منتشر شد.
عنوان این اثر برگرفته از نام شخصیت اصلی آن، یعنی ننه دلاور است. این اثر یکی از مشهورترین نمایشنامههای برشت است و برخی کارگردانان آن را بزرگترین نمایشنامه قرن بیستم میدانند. برشت در این اثر، هولناکی جنگ و این ایده را که در دوران فساد و تباهی، فضیلتها پاداشی ندارند، به نمایش میگذارد. او با بهرهگیری از ساختاری حماسی، تماشاگر را وامیدارد تا بهجای درگیر شدن با شخصیتها و احساساتشان، بر مسائل و مضامین اصلی تمرکز کند.
دربارهٔ کتاب
داستان «ننه دلاور و فرزندان او» در قرن هفدهم در اروپا و در طول جنگ سی ساله اتفاق میافتد. آنا فیرلینگ، معروف به ننه دلاور، زنی دورهگرد و سوداگر است که در بحبوحهٔ جنگ سیساله همراه سه فرزندش، ایلیف، کاترین و شوایتسرکاس، با گاری خود به دنبال فروش آذوقه و کسب درآمد از سربازان است. در آغاز نمایش، ایلیف توسط نیروهای نظامی به خدمت گرفته میشود و ننه دلاور با وجود نگرانی برای فرزندانش، به تجارت در میان سربازان ادامه میدهد. شوایتسرکاس نیز مدتی بعد بهعنوان خزانهدار ارتش مشغول به کار میشود، اما پس از آنکه برای محافظت از صندوق مالی هنگ آن را پنهان میکند، به دست نیروهای دشمن گرفتار و اعدام میشود. ننه دلاور برای حفظ جان و کسبوکار خود حتی از پذیرفتن جسد فرزندش نیز خودداری میکند.
با ادامهٔ جنگ، زندگی ننه دلاور بیش از پیش با پیامدهای خشونت و فرصتطلبی نظامی گره میخورد. او که برای حفظ سرمایه و تجارت خود تلاش میکند، گاهی حتی از کمک به زخمیان و نیازمندان نیز سر باز میزند. ایلیف نیز که در دوران جنگ بهخاطر کشتن و غارت، قهرمان شناخته شده بود، در دورهای کوتاه از صلح بهدلیل تکرار همان رفتار و کشتن یک روستایی اعدام میشود؛ اما مادرش از سرنوشت او بیخبر میماند. در همین میان، کاترین پس از آنکه مورد تعرض یک سرباز قرار میگیرد، دچار آسیب و تغییر چهره میشود و ننه دلاور بیش از پیش از جنگ و ویرانیهای آن خشمگین میشود. پیشنهاد ازدواج آشپز را نیز نمیپذیرد و همچنان به همراه فرزندانش در مسیر جنگ حرکت میکند.
در سال هفدهم جنگ، کمبود غذا و آذوقه زندگی مردم را بهشدت دشوار کرده است. آشپز به ننه دلاور پیشنهاد میکند در مهمانخانهای که به او رسیده با یکدیگر زندگی کنند، اما شرایط او را برای پذیرفتن کاترین محدود میکند و ننه دلاور در نهایت مسیر خود را ادامه میدهد. در ادامه، ننه دلاور و کاترین همچنان همراه گاری در میان شهرها و مناطق جنگزده حرکت میکنند و کاترین در یکی از موقعیتهای حساس جنگ، تصمیمی میگیرد که سرنوشت او و مادرش را تحت تأثیر قرار میدهد. پایان نمایش بار دیگر تصویری از زندگی بیوقفه و فرسایندهٔ ننه دلاور را به همراه دارد؛ زنی که با وجود تمام رنجها و خسارتهایی که جنگ بر زندگیاش تحمیل کرده، همچنان به حرکت و تلاش برای بقا ادامه میدهد.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«ننه دلاور و فرزندان او» نمایشنامهای سیاسی، اجتماعی و ضدجنگ است که برتولت برشت آن را در بستر جنگ سیساله قرار داده است. شخصیت اصلی، آنا فیرلینگ یا ننه دلاور، با گاری خود در پی ارتشها حرکت میکند و با فروش آذوقه و کالا به سربازان تلاش دارد زندگی خود و سه فرزندش را تأمین کند. تضاد اصلی اثر از همینجا شکل میگیرد؛ زنی که از جنگ آسیب میبیند، در عین حال برای ادامهٔ کسبوکار خود به وجود جنگ وابسته است. این اثر با زبانی نمایشی و ساختاری متفاوت، مخاطب را با تناقضهای اخلاقی و اجتماعی جنگ روبهرو میکند و از او میخواهد به ریشههای این وضعیت فکر کند. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- نگاهی متفاوت و غیرکلیشهای به جنگ: در بسیاری از آثار ادبی، جنگ از زاویهٔ قهرمانان، سربازان یا فرماندهان روایت میشود؛ اما برشت دوربین خود را به سمت مردمی میبرد که در حاشیهٔ میدان نبرد زندگی میکنند.
- شخصیتپردازی پیچیده: ننه دلاور شخصیتی ساده و کاملاً مثبت یا منفی نیست. او مادری است که نگران فرزندان خود است، اما همزمان برای حفظ کسبوکارش تصمیمهایی میگیرد که گاه پیامدهای سنگینی دارند. همین تناقض او را به یکی از شخصیتهای ماندگار تئاتر مدرن تبدیل کرده است.
- تئاتر حماسی: یکی از مهمترین ویژگیهای آثار برشت استفاده از اصول تئاتر حماسی و تکنیک فاصلهگذاری است. برشت نمیخواهد تماشاگر صرفاً در احساسات شخصیتها غرق شود و اتفاقات نمایش را مانند یک واقعیت طبیعی بپذیرد. ترانهها، ساختار اپیزودیک و شیوهٔ روایت به مخاطب فرصت میدهند از فضای داستان فاصله بگیرد و به معنای اجتماعی اتفاقات فکر کند.
- ترکیب تراژدی، طنز و انتقاد اجتماعی: برشت در نمایشنامهٔ «ننه دلاور و فرزندان او» کنار موقعیتهای دردناک، از طنز، ترانه و موقعیتهای گاه طعنهآمیز استفاده میکند. این ترکیب باعث میشود مخاطب با اثری چندلایه روبهرو شود؛ اثری که هم سرگرمکننده است و هم او را نسبت به مسائل اجتماعی و انسانی حساس میکند.
- پیوند اقتصاد و جنگ: یکی از ایدههای محوری این نمایشنامه، نشان دادن رابطهٔ میان جنگ و منافع اقتصادی است. برای برخی شخصیتها جنگ فاجعه است و برای برخی دیگر منبع درآمد. ننه دلاور در میان همین تناقض گرفتار شده است. او برای تأمین زندگی خود به بازار جنگ وابسته است، در حالی که همان جنگ بهتدریج امنیت خانوادهاش را تهدید میکند.
بازخوردها به کتاب ننه دلاور و فرزندان او
- اسکار یوستیس (Oskar Eustis)، «ننه دلاور و فرزندان او» را بزرگترین نمایشنامه قرن بیستم و شاید حتی بزرگترین نمایشنامه ضدجنگ تمام دوران میداند.
- برت دی. جانسون (Brett D. Johnson)، منتقد تئاتر، خاطرنشان میکند: «اگرچه بسیاری از هنرمندان و پژوهشگران تئاتر ممکن است با نظر اسکار یوستیس — مدیر هنری — مبنی بر اینکه شاهکار برشت بزرگترین نمایشنامه قرن بیستم است، همعقیده باشند، اما اجرای نمایش «ننه دلاور و فرزندان او» در تئاتر معاصر آمریکا همچنان امری نادر است.»
اجراهای نمایشنامهٔ ننه دلاور و فرزندان او
بین سالهای ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۲، چهار اجرای تئاتری از این نمایشنامه در سوئیس و آلمان به روی صحنه رفت که سه اجرای آخر آن تحت نظارت یا کارگردانی خود برشت — که پس از اقامت در ایالات متحده به آلمان شرقی بازگشته بود — انجام شد.
چند سال پس از درگذشت برشت در سال ۱۹۵۶، این نمایشنامه دستمایه ساخت فیلمی آلمانی با همان عنوان (محصول ۱۹۶۱) قرار گرفت که در آن هلنه وایگل، همسر برشت و از بازیگران برجسته تئاتر، ایفای نقش میکرد.
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
علاقهمندان به نمایشنامه و تئاتر مدرن.
دانشجویان و علاقهمندان ادبیات نمایشی.
علاقهمندان به آثار ضدجنگ.
خوانندگان ادبیات اجتماعی و سیاسی.
بازیگران، کارگردانها و فعالان در زمینهٔ ادبیات نمایشی.
خوانندگان آثار فلسفی و تأملبرانگیز.
چرا کتاب «ننه دلاور و فرزندان او» را بخوانیم؟
- برای دیدن جنگ از زاویهای متفاوت: این نمایشنامه بهجای آنکه به نبردها، فرماندهان و پیروزیهای نظامی بپردازد، زندگی کسانی را بررسی میکند که جنگ برایشان به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. ننه دلاور در تلاش است از شرایط جنگی برای گذران زندگی استفاده کند، اما همین وابستگی اقتصادی او را وارد تناقضی دردناک میکند. مطالعهٔ این اثر باعث میشود جنگ را از زاویهای متفاوت و از دیدگاه ساختاری ببینید که بر اقتصاد، خانواده و انتخابهای فردی اثر میگذارد.
- برای آشنایی با شیوهٔ نمایشی برتولت برشت: برشت یکی از تأثیرگذارترین نمایشنامهنویسان قرن بیستم است و «ننه دلاور و فرزندان او» از آثار مهم برای شناخت نظریهٔ تئاتر حماسی او محسوب میشود. استفاده از فاصلهگذاری، ترانهها، ساختار اپیزودیک و شیوهٔ خاص روایت باعث شده تا ذهن مخاطب بسیار درگیر داستان و پیامدهای اتفاقات آن شود. بنابراین این اثر برای کسانی که به تاریخ تئاتر و نظریههای نمایشی علاقه دارند، ارزش قابل توجهی دارد.
- برای تأمل دربارهٔ رابطهٔ اقتصاد و خشونت: یکی از نکات مهم نمایشنامهٔ «ننه دلاور و فرزندان او» این است که نشان میدهد جنگ تنها با سلاح و سرباز ادامه پیدا نمیکند؛ بازار، نیازهای اقتصادی و منافع افراد نیز میتوانند به تداوم آن کمک کنند. برشت با قرار دادن یک فروشنده در مرکز داستان، این جنبه را به شکلی ملموس نشان میدهد. این موضوع باعث شده تا این نمایشنامه به پرسشی دربارهٔ سازوکارهای اجتماعی و اقتصادی خشونت تبدیل شود.
کتاب «ننه دلاور و فرزندان» او اثری ارزشمند برای خوانندگانی است که میخواهند با اثری مواجه شوند که همزمان دربارهٔ جنگ، خانواده، اقتصاد، اخلاق و مسئولیت انسانی سخن میگوید. برشت با استفاده از شخصیتی پیچیده و موقعیتهایی چندلایه، مخاطب را وادار میکند دربارهٔ رابطهٔ میان انتخابهای فردی و شرایط اجتماعی بیندیشد. این نمایشنامه علاوه بر ارزش ادبی، برای شناخت تئاتر حماسی و شیوهٔ فاصلهگذاری برشت نیز اهمیت دارد و میتواند مطالعهٔ یک نمایشنامهٔ کلاسیک بسیار متفاوت باشد.
دربارهٔ نویسنده
اوگن برتولت فریدریش برشت (۱۸۹۸ –۱۹۵۶)، که با نامهای برتولت برشت و برت برشت شناخته میشود، نمایشنامهنویس، شاعر و فعال تئاتر آلمانی بود. او که در دوران جمهوری وایمار به بلوغ هنری رسید، نخستین موفقیتهای خود را به عنوان نمایشنامهنویس در مونیخ کسب کرد و در سال ۱۹۲۴ به برلین نقل مکان نمود؛ جایی که به همراه الیزابت هاوپتمان و کورت وایل، «اپرای سهپولی» (The Threepenny Opera) را نوشت و همکاری مادامالعمر خود را با آهنگساز، هانس آیسلر، آغاز کرد. برشت که در این دوره عمیقاً تحت تأثیر اندیشههای مارکسیستی بود، نمایشنامههای آموزشی (Lehrstücke) نوشت و به نظریهپرداز برجسته «تئاتر حماسی» (که بعدها ترجیح میداد آن را «تئاتر دیالکتیکی» بنامد) و مفهوم «اثر بیگانهسازی» (Verfremdungseffekt) بدل شد.
با به قدرت رسیدن نازیها در آلمان در سال ۱۹۳۳، برشت از کشور خود گریخت و ابتدا به اسکاندیناوی رفت. در طول جنگ جهانی دوم، او به کالیفرنیای جنوبی مهاجرت کرد و در آنجا، همزمان با اینکه تحت نظارت و تعقیب افبیآی قرار داشت، به عنوان فیلمنامهنویس فعالیت کرد. در سال ۱۹۴۷، او جزو نخستین گروه از هنرمندان سینمای هالیوود بود که به اتهام وابستگی به حزب کمونیست، از سوی کمیته فعالیتهای ضدآمریکایی مجلس نمایندگان احضار شدند. یک روز پس از ادای شهادت، او به اروپا بازگشت و سرانجام در برلین شرقی ساکن شد؛ جایی که به همراه همسر و همکار دیرینهاش، بازیگر زن هلنه وایگل (Helene Weigel)، گروه تئاتر «برلینر آنسامبل» را تأسیس کرد.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ «ننه دلاور و فرزندان او» لذت بردهاید و به دنبال آثار مشابه میگردید، بهتر است هنگام انتخاب کتاب، به ویژگیهایی مانند نمایشنامه بودن اثر، نگاه انتقادی به جامعه، شخصیتهای چندلایه، مضمونهای اخلاقی و سیاسی، پرداختن به پیامدهای خشونت و استفاده از شیوههای روایی متفاوت نیز توجه داشته باشید. آثاری که در آنها شخصیتهای عادی در برابر ساختارهای قدرت و شرایط اجتماعی قرار میگیرند، میتوانند تجربهای نزدیک به فضای فکری نمایشنامهٔ برشت ایجاد کنند. همچنین اگر امکان اجرای اثر برایتان جذاب بوده است، انتخاب نمایشنامههایی از نویسندگان برجستهٔ قرن بیستم میتواند مسیر مناسبی برای ادامهٔ مطالعه باشد. در ادامه چند نمایشنامهٔ معروف و خواندنی به شما معرفی کردهایم.
- در انتظار گودو اثر ساموئل بکت
کتاب «در انتظار گودو» (Waiting for Godot) اثر ساموئل بکت (Samuel Beckett) نمایشنامهای شاخص در تئاتر ابزورد است که با محوریت انتظار، بیثباتی، امید و تکرار، وضعیت انسان در جهانی نامطمئن را بررسی میکند. در این اثر، ولادیمیر و استراگون در جادهای متروک منتظر شخصی به نام گودو هستند و گفتوگوها و اتفاقات پیرامون این انتظار، زمینهای برای طرح پرسشهای فلسفی دربارهٔ معنا و امید فراهم میکنند. «در انتظار گودو» و «ننه دلاور و فرزندان او» با وجود تفاوت چشمگیر در سبک و مضمون، در توجه به وضعیت انسان در شرایط دشوار، استفاده از موقعیتهای تکرارشونده و ایجاد فاصله میان مخاطب و روایت، نقاط مشترکی دارند و هر دو مخاطب را به تأمل دربارهٔ شرایط اجتماعی و انسانی دعوت میکنند.
شباهتها با کتاب ننه دلاور و فرزندان او:
- پرداختن به وضعیت انسان در شرایط دشوار
- مضمون امید و انتظار
- تکرار و چرخهای بودن موقعیتها
- طرح پرسشهای فلسفی و اجتماعی
- دعوت مخاطب به تأمل و تفسیر
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «ننه دلاور و فرزندان او» لذت خواهید برد، چون هر دو نمایشنامه بهجای ارائهٔ پاسخهای ساده، شما را با پرسشهایی دربارهٔ امید، بقا، انتخاب و معنای زندگی روبهرو میکنند.
- باغ آلبالو اثر آنتون چخوف
کتاب «باغ آلبالو» (The Cherry Orchard) اثر آنتون چخوف (Anton Chekhov) نمایشنامهای ماندگار دربارهٔ تغییرات اجتماعی، زوال یک شیوهٔ زندگی، دلبستگی به گذشته و دشواری سازگار شدن با شرایط تازه است. داستان نمایش حول خانوادهای شکل میگیرد که با بحران اقتصادی و تغییرات اجتماعی روبهرو شدهاند و باغ آلبالوی خانوادگی برای آنان نمادی از خاطرات، گذشته و جایگاه اجتماعی است. «باغ آلبالو» و «ننه دلاور و فرزندان او» هر دو با قرار دادن شخصیتهای خود در برابر تغییرات بزرگ اجتماعی، به تأثیر شرایط اقتصادی و تاریخی بر زندگی افراد میپردازند و از طریق موقعیتهای خانوادگی، مسائل گستردهتری مانند طبقهٔ اجتماعی، فقدان و دشواری سازگاری با دگرگونی را بررسی میکنند.
شباهتها با کتاب ننه دلاور و فرزندان او:
- پرداختن به تغییرات اجتماعی و تاریخی
- بررسی تأثیر شرایط اقتصادی بر زندگی شخصیتها
- مضمون فقدان و دلبستگی به گذشته
- حضور شخصیتهای چندلایه و پیچیده
- پیوند مسائل خانوادگی با تحولات جامعه
- طرح پرسشهایی دربارهٔ سازگاری انسان با تغییر
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «ننه دلاور و فرزندان او» لذت خواهید برد، چون هر دو نمایشنامه با داستان و شخصیتهایی چندلایه، مخاطب را به تأمل دربارهٔ تغییر، فقدان، شرایط اجتماعی و انتخابهای انسان دعوت میکنند.
سخن پایانی
جنگ فقط در میدان نبرد اتفاق نمیافتد؛ گاهی در زندگی روزمرهٔ مردمی ادامه پیدا میکند که برای زنده ماندن، ناچارند با همان چیزی معامله کنند که زندگیشان را نابود میکند. نمایشنامهٔ «ننه دلاور و فرزندان او» که یکی از برجستهترین آثار نمایشی قرن بیستم است، با قرار دادن یک زن دورهگرد و فرزندانش در دل جنگی سیساله، رابطهٔ پیچیده میان جنگ، اقتصاد، فقر، خانواده و بقا را بررسی میکند. ننه دلاور، زنی که همراه فرزندانش با گاری خود در میان سپاهیان و مناطق جنگزده حرکت میکند و از فروش کالا به سربازان امرار معاش میکند، شخصیتی است که همزمان قربانی جنگ و وابسته به ادامهٔ آن است.
برشت از سرگذشت این خانواده برای طرح پرسشهایی جدی دربارهٔ سودجویی، عادت کردن انسان به خشونت، هزینهٔ بقا و پیامدهای جنگ استفاده میکند. این نمایشنامه با بهرهگیری از شیوهٔ خاص برشت در تئاتر حماسی، مخاطب را تشویق میکند بهجای غرق شدن در احساسات شخصیتها، دربارهٔ شرایط اجتماعی و اقتصادی شکلدهندهٔ رفتار آنان نیز بیندیشد. از سوی دیگر، ساختار نمایشی اثر و استفاده از تکنیکهایی مانند فاصلهگذاری، ترانه و روایت اپیزودیک، تجربهٔ متفاوتی برای خواننده ایجاد میکند. مخاطب نهتنها با سرگذشت شخصیتها همراه میشود، بلکه بارها از خود میپرسد چرا شخصیتها چنین تصمیمهایی میگیرند و چه عواملی آنها را به این انتخابها رسانده است.
در نهایت، مطالعهٔ این نمایشنامه فرصتی برای آشنایی با یکی از مهمترین چهرههای تئاتر مدرن و درک بهتر شیوهٔ متفاوت او در روایت مسائل انسانی است. برشت در این اثر نشان میدهد که جنگ میتواند اقتصاد، روابط خانوادگی، اخلاق و تصمیمهای روزمرهٔ انسانها را نیز دگرگون کند. اگر به نمایشنامههای جدی، آثار ضدجنگ و ادبیاتی علاقه دارید که پس از پایان مطالعه همچنان ذهن را درگیر نگه میدارد، کتاب «ننه دلاور و فرزندان او» میتواند انتخابی ارزشمند برای مطالعه باشد.