تفکر سریع و کند (شومیز)

کتاب «تفکر سریع و کُند» (Thinking, Fast and Slow) اثری علمی از روانشناس و برندۀ جایزۀ نوبل اقتصاد دنیل کانمن (Daniel Kahneman) است. این کتاب در سال 2011 منتشر شد و نویسنده در این کتاب ما را با ذهن‌مان بیشتر آشنا می‌کند و دو سیستمی را توضیح می‌دهد که طرز تفکر ما را هدایت می‌کنند. سیستم ۱ به طور خودکار و بسیار سریع عمل می‌کند، تلاش زیادی نمی‌طلبد یا در مواردی بی‌نیاز به هرگونه تلاشی است و هیچ‌گونه حس کنترل ارادی بر آن نداریم. سیستم ۲ توجه را به فعالیت‌های ذهنی پرتلاشی که لازم دارد، نظیر محاسبات پیچیده معطوب می‌کند و بسیار کندتر، بحث‌برانگیزتر و منطقی‌تر است. پس از انتشار بیش از 2 میلیون نسخه از این کتاب به فروش رفت و یکی از ده کتاب برتر سال مجلۀ نیویورک تایمز شد.

«تفکر سریع و کند» حاصل سال‌ها پژوهش کانمن در زمینهٔ خطاهای شناختی و سوگیری‌های ذهنی است. طبق نظریهٔ دنیل کانمن در کتابِ تفکر سریع و کند، دو سیستم در ذهن شما هست که رفتار شما را تعیین می‌کند: یکی سیستم خودآگاه و دیگری ناخودآگاه. اما اهمیت این دو سیستم در تفکر ما چیست؟

سیستم ۱: کانمن سیستم ۱ را خودکار و تکانشی می‌داند. این همان سیستمی است که وقتی فردی از لحاظ جسمی معیوب وارد قطار می‌شود شما را وادار می‌کند به‌طور غریزی به سمتش بچرخید و او را نگاه کنید یا همان سیستمی است که وقتی می‌خواستید جلوی تلویزیون کمی چیپس بخورید، وادارتان می‌کند تمام کیسهٔ چیپس را یک‌جا ببلعید! سیستم ۱ از گذشته بر جامانده و برای بقای ما بسیار مهم است. درواقع همین سیستم است که به‌طور ناخودآگاه شما را از جلوی یک ماشین کنار می‌کشد، در چنین مواقعی این سیستم بسیار مفید است، مگر نه!؟

سیستم ۲: این سیستم بسیار آگاه و محتاط است و به شما کمک می‌کند تا بر روی خود کنترل داشته باشید و عمداً توجه شما را به خود جلب می‌کند. این سیستم زمانی به کار می‌افتد که مثلاً به ملاقات یک دوست می‌روید و سعی می‌کنید در میان خیل عظیم جمعیت، دوست‌تان را پیدا کنید. این سیستم به شما کمک می‌کند چهرهٔ دوست‌تان را به‌خاطر بیاورید و او را میان آن جمعیت عظیم تشخیص دهید. سیستم ۲ یکی از جدیدترین قابلیت‌های اضافه‌شده به مغز ما است و تنها چندهزار سال قدمت دارد. این همان سیستمی است که به ما کمک می‌کند در دنیای امروز به موفقیت برسیم چون اولویت‌های ما از صرفاً یافتن غذا و سرپناه به کسب درآمد، حمایت از خانواده و گرفتن تصمیم‌های پیچیده تغییر کرده است.

کتاب «تفکر سریع و کند» اثری کاملاً علمی و حاصل تحقیقات چندین و چند سالهٔ کانمن است. او در این کتاب دو سیستم خاص را معرفی کرده و معتقد است که این دو سیستم به طور کامل و متناوب با همدیگر کار نمی‌کنند و درواقع حتی در کار یکدیگر اختلال ایجاد می‌کنند. این دو سیستم اغلب بر سر این‌که چه کسی مسئول است با هم درگیر می‌شوند و همین تعارض تعیین می‌کند که شما چگونه عمل و رفتار کنید. این کتاب درک شما را از قضاوت و تصمیم‌گیری تغییر خواهد داد. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

از زمان انتشار «تفکر سریع و کند» در سال ۲۰۱۱، این اثر با استقبال چشمگیری از سوی خوانندگان و منتقدان مواجه شده است. برخی از افتخارات و جوایز آن عبارت‌اند از:

این کتاب مناسب علاقه‌مندان به روان‌شناسی است. دانشجویان رشتهٔ روان‌شناسی و فلسفه و علاقه‌مندان به روان‌شناسی نوین نیز از مطالعهٔ این کتاب لذت خواهند بُرد. کسانی که به عملکرد ذهن و سیستم تفکر آگاهانه علاقه دارند و دوست دارند با خطاهای شناختی آشنا شوند تا بتوانند درست تصمیم بگیرند و قضاوت کنند، از مطالعهٔ این کتاب بسیار لذت خواهند بُرد.

دنیل کانمن در سال 1934 در تل‌آویو به دنیا آمد. او روانشناس و اقتصاددان آمریکایی است که برای کارش بر روی روانشناسی قضاوت و تصمیم‌گیری و همچنین اقتصاد رفتاری برندۀ جایزۀ نوبل علوم اقتصادی در سال 2002 شد. والدینش در اوایل دهۀ 1920 به فرانسه مهاجرت کردند و او زمانی به دنیا آمد که مادرش برای دیدن اقوام به تل‌آویو رفته بود. او دوران کودکی خود را در پاریس گذراند و همراه با خانواده‌اش در زمان اشغال پاریس به دست آلمان نازی در سال 1940 در پاریس بود. 

پدرش در اولین جمع‌آوری بزرگ یهودیان فرانسوی دستگیر شد اما پس از شش هفته با کمک کارفرمایش آزاد شد. خانوادۀ او تا پایان جنگ در حال فرار بودند و زنده ماندند و در سال 1948 به بریتانیا نقل‌مکان کردند. کانمن از تجربیات خود در فرانسه تحت اشغال نازی‌ها گفت و توضیح داد تجربیاتش در آن دوران یکی از عواملی بود که وارد حوزۀ روان‌شناسی شد چون متوجه شد همان‌طور که مادرش می‌گوید مردم بی‌نهایت پیچیده و جالب هستند و دوست داشت از طرز تفکر انسان سر دربیاورد.

کانمن مدرک کارشناسی‌اش را در سال 1954 در رشتۀ روانشناسی و ریاضیات از دانشگاه عبری اورشلیم دریافت کرد و سپس به خدمت سربازی رفت. یکی از وظایف او ارزیابی داوطلبان مدرسۀ افسری و تهیۀ آزمون‌ها بود. او این دوره را یک دورۀ بسیار مهم در زندگی خودش می‌داند. او در سال 1958 برای ادامۀ تحصیل در رشتۀ روان‌شناسی به دانشگاه کالیفرنیا در برکلی رفت. او کار آکادمیک خود را به عنوان مدرس روانشناسی از دانشگاه اورشلیم در سال 1961 شروع کرد. سپس استاد مدعو دانشگاه میشیگان و واحد تحقیقات روانشناسی کاربردی دانشگاه کمبریج بین سال‌های 1965 تا 1969 شد. 

یافته‌های تجربی او فرض خردمندی انسان را که در نظریۀ اقتصادی مدرن حاکم است به چالش می‌کشید. کانمن با همکاری آموس تورسکی و دیگران، مبنای شناختی برای خطاهای رایج انسانی که از ابتکارها و سوءگیری‌ها ناشی می‌شود مطرح کرد و نظریۀ چشم‌انداز را توسعه داد. در سال 2011 مجلۀ فارن پالیسی او را در فهرست متفکران برتر جهان قرار داد و در همان سال کتاب تفکر سریع و کند که خلاصه‌ای از تحقیقات اوست منتشر و پرفروش‌ترین کتاب سال شد. در سال 2015، مجلۀ اکونومیست او را هفتمین اقتصاددان تأثیرگذار در جهان معرفی کرد. او استاد بازنشستۀ روانشناسی و روابط عمومی دانشگاه روابط عمومی و بین‌المللی دانشگاه پرینستون و شریک یک شرکت مشاورۀ تجاری و بشردوستانه است.

معمولاً برچسب‌گذاری اشتباهات دیگران بسیار آسان‌تر و لذت‌بخش‌تر از تشخیص اشتباهات خودمان است. زیرسؤال بردن آن‌چه باور داریم و می‌خواهیم کاری بسیار سخت‌تر است که در برخی مواقع حتی از حالت عادی سخت‌تر نیز می‌شود. دنیل کانمن معتقد است تمام این اشتباهات و قضاوت‌ها، به تفکر اشتباه و پیش‌بینی‌های ما برمی‌گردد. با خواندن کتاب «تفکر سریع و کند» متوجه خواهید شد که چطور باید دست از پیش‌بینی و قضاوت بردارید و بدین ترتیب بتوانید تصمیمات درست‌تری برای بهبود وضع زندگی و کار خود بگیریم.

این کتاب ما را از عملکرد ذهن و سیستم تفکرمان آگاه می‌کند تا با درک خطاهای شناختی، از ارتکاب به آن پرهیز کنیم و در تفکر و تصمیم‌گیری‌ها دچار خطا نشویم. کتاب «تفکر سریع و کند» در عین روانی و سادگی، مفاهیم عمیقی را در خود جای داده است. با تأمل بیش‌تر در مباحث مطرح‌شده، به هدف نویسنده که آگاهی افراد از مکانیزم تفکر انسان است، نزدیک‌تر می‌شویم.

مهم‌ترین دستاورد کتاب «تفکر سریع و کند» برای خوانندگانش این است که آن‌ها را از سیستم‌های تفکر ذهنی آگاه می‌کند. با رسیدن به این درک، می‌توان به تصمیم‌ها و قضاوت‌های درست‌تری رسید. خطاها و سوگیری‌ها را به حداقل رساند و از تمام ظرفیت‌های ذهنی، چه شهودی و چه منطقی به بهترین وجه استفاده کرد. در یک جمله زمانی که باید از سیستم تفکر منطقی استفاده کنیم، سیستم سریع و غریزی را به‌کار نگیریم.

وظیفۀ اصلی سیستم ۱ حفظ و به‌روزرسانی مدلی از دنیای شخصی شماست که حالت عادی و معمول را بازنمایی می‌کند. این مدل را تداعی‌هایی می‌سازند که موضوعات مختلف، رویدادها، اعمال و نتایج حاصل از برخی مقررات موجود در محیط پیرامون ما را به طور هم‌زمان یا با وقفه‌ای کوتاه به یکدیگر پیوند می‌دهد. با شکل‌گیری و تقویت این پیوندها، الگوی خاصی از موضوعات مرتبط با هم شکل می‌گیرد که ساختار وقایع زندگی شما را بازنمایی می‌کند. این الگو انتظارات شما در زمان حال و برآوردهایتان از زمان آینده را نیز تعیین می‌کند. ظرفیت غافلگیری یکی دیگر از جنبه‌های اساسی زندگی ذهنی ماست و خودِ پدیدۀ غافلگیری بهترین پدیده‌ای است که نشان می‌دهد ما جهان اطرافمان را چطور درک می‌کنیم و چه انتظاری از آن داریم. دو نوع غافلگیری وجود دارد: برخی انتظارات فعال و آگاهانه هستند و شما می‌دانید منتظر اتفاق خاصی هستید؛ وقتی نزدیک ظهر می‌شود، انتظار دارید فرزندتان از مدرسه بازگردد و صدای زنگ خانه را بشنوید؛ وقتی در باز می‌شود، انتظار دارید صدای آشنایی بشنوید (صدای فرزندتان). اگر رویدادی که آگاهانه انتظارش را می‌کشید رخ ندهد، متعجب و غافلگیر خواهید شد. اما رویدادهای بسیار بیشتری وجود دارد که به طور غیرارادی و ناخودآگاه انتظار وقوع آن‌ها را دارید.