اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر

کتاب «اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر» مجموعه‌ای از مقالاتِ حجت‌الله اصیل دربارهٔ شاهنامهٔ استاد توس است که دو تای آن‌ها در کتاب فرهنگ در سال‌های 1369 و 1372 و سومی در مجلهٔ گلچرخ در سال 1371 چاپ و منتشر گردیده است. سپس این نویسنده مقالهٔ «تراژدی ایرج، تقابل قدرت و اخلاق» را گسترش داد و با افزودن مطالب گوناگون دیگری به آن، مجموعه‌ای خواندنی در حدود دویست صفحه فراهم آورد. اما عمر ایشان کفاف این را نداد تا اثر خود را به پایان برساند و ولی‌الله درودیان تصمیم گرفت این کار ناتمام دوستِ دانشمند خود را سروسامان بدهد. 

اما از آن‌جایی که خود بیمار بود از فرزند گران‌قدرش آقای سیاوش درودیان یاری جست و او توانست طی دو سال این اثر را به پایان برساند. کتابِ گرانقدر شاهنامه که بازتاب زندگی و اندیشهٔ نیاکان ما است تاکنون از دیدگاه‌های گوناگون بررسی شده است اما نویسنده در بررسی کتابِ پیش‌رو به مسئلهٔ قدرت نیز پرداخته و روابط مناسبات قهرمانان کتاب را با معیارهای علم سیاست می‌نگرد. بخشی از کتاب اسطوره سیاسی در شاهنامه شامل تعدادی مقاله است که پیش از این نیز منتشر شده بود و بخش‌هایی از آن اصلاح شد و یا قسمت‌هایی جدید به آن افزوده شده است. 

«اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر» مجموعه‌ای از مقالات تحلیلی است که شاهنامه را نه فقط به‌عنوان یک متن ادبی، بلکه به‌مثابه متنی اندیشه‌ورز و سیاسی به خواننده معرفی می‌کند. نویسنده با تمرکز بر مفهوم اسطوره سیاسی، نشان می‌دهد که روایت‌های اسطوره‌ای شاهنامه چگونه حامل ایده‌های قدرت، مشروعیت، فرمانروایی، نظم و بحران‌های سیاسی‌اند و چگونه این مفاهیم در قالب داستان، شخصیت و نماد بازتولید می‌شوند. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

• خوانش سیاسی و اندیشه‌محور شاهنامه: مقالات کتاب نشان می‌دهند که اسطوره‌های شاهنامه صرفاً روایت‌های کهن نیستند، بلکه حامل الگوهای قدرت، حاکمیت و کنش سیاسی‌اند.

• رویکرد بینارشته‌ای: این اثر از پیوند ادبیات، اسطوره‌شناسی، فلسفه سیاسی و تاریخ بهره می‌گیرد و شاهنامه را در بستری فراتر از نقد ادبی بررسی می‌کند.

• تحلیل مفهوم اسطوره سیاسی: نویسنده به‌صورت نظری و تحلیلی توضیح می‌دهد که اسطوره چگونه می‌تواند ابزار بازنمایی و تثبیت نظم سیاسی باشد.

• مقاله‌محور و متنوع: ساختار مجموعه‌ای کتاب امکان مواجهه با موضوعات متنوع اما مرتبط را فراهم می‌کند و هر مقاله زاویه‌ای مستقل اما مکمل دارد.

• مناسب برای خوانش تحلیلی و دانشگاهی: کتاب «اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر» برای پژوهشگران، دانشجویان علوم انسانی و علاقه‌مندان به پیوند ادبیات و سیاست، منبعی جدی و تأمل‌برانگیز به شمار می‌آید.

این کتاب مناسب پژوهشگران و دانشجویان ادبیات فارسی، شاهنامه‌پژوهان، و همچنین علاقه‌مندان فلسفه سیاسی و اسطوره‌شناسی است که می‌خواهند شاهنامه را فراتر از یک متن حماسی یا ادبی بخوانند و به لایه‌های فکری، قدرت‌محور و ایدئولوژیک آن توجه کنند. مخاطبانی که به تحلیل‌های بینارشته‌ای علاقه دارند و می‌کوشند نسبت اسطوره، سیاست و ساختارهای قدرت را در متون کلاسیک ایرانی درک کنند، از این اثر بهره‌ای جدی و الهام‌بخش خواهند برد. این کتاب همچنین مناسب علاقه‌مندان به شاهنامه و فردوسی است تا از زاویه‌ای دیگر با این شاهکار آشنا شوند.

حجت‌الله اصیل در سال 1316 در ملایر به دنیا آمد و در سال 1397 از دنیا رفت. او نویسنده، مترجم و پژوهشگر حوزه‌های تاریخ، ادبیات و فلسفه بود. حجت‌الله اصیل مدرک کارشناسی‌اش را در رشتهٔ علوم سیاسی از دانشگاه حقوق و علوم سیاسی تهران اخذ کرد و سپس مدرک کارشناسی ارشدش را در همین رشته‌ها از دانشگاه تهران دریافت کرد. او در سال 1346 به اسخدام شرکت مخابرات درآمد و در سال 1373 بازنشسته شد. او بیشتر وقت خود را صرف خواندن می‌کرد و بیش‌ از این‌که بنویسد به مطالعه و تحقیق می‌پرداخت. 

او در آثارش متجددان ایران و شاعران عصر را معرفی می‌کرد و مطالبی بسیار خواندنی دربارهٔ کسروی و دهخدا و میرزا ملکم‌خان گردآوری کرده است. او بیشتر در زمینهٔ ادبیات فارسی و ادبیات سیاسی فعالیت داشت و حدود ۱۰ یا ۱۲ جلد کتاب از او به‌جای مانده است. از دیگر آثارها و پژوهش‌های او می‌توان به «مفاهیم سیاسی و اجتماعی در شعر مشروطیت»، «میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله و نظریه‌پردازی مدرنیته ایرانی»، «آرمانشهر در اندیشه ایرانی»، «رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله» و «دهخدا در افق روشنفکری ایران» اشاره کرد. او همچنین کتاب «ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما» از دکتر شفیعی کدکنی را ترجمه کرد که تاکنون به چاپ پنجاهم خود رسیده است.

«اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر» کتابی است که نگاه رایج به شاهنامه را به چالش می‌کشد و آن را از حیطه روایت‌های صرفاً حماسی و اخلاقی بیرون می‌آورد. حجت‌الله اصیل نشان می‌دهد که اسطوره در شاهنامه فقط بازگویی گذشته‌ای اسطوره‌ای نیست، بلکه زبانی برای اندیشیدن به قدرت، فرمانروایی، مشروعیت و فروپاشی نظم سیاسی است. این رویکرد، شاهنامه را به متنی زنده و اندیشه‌مند تبدیل می‌کند که هنوز هم با مسائل بنیادین انسان و جامعه در ارتباط است.

یکی از ارزش‌های مهم این کتاب در آن است که خواننده را به خوانشی فعال و پرسشگرانه دعوت می‌کند. مقالات کتاب «اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر» افق‌هایی تحلیلی می‌گشایند که مخاطب را وادار می‌کند روایت‌ها، شخصیت‌ها و کنش‌های سیاسی شاهنامه را دوباره بسنجد. در این مسیر، اسطوره نه پناهگاهی برای خیال، بلکه ابزاری برای فهم سازوکارهای قدرت و بازتولید نظم اجتماعی معرفی می‌شود؛ نگاهی که برای مخاطب امروز، معنایی تازه و تأمل‌برانگیز دارد.

این اثر بسیار برای بازاندیشی در جایگاه شاهنامه در تاریخ اندیشه ایرانی مناسب است. نوینسده در کتاب «اسطوره سیاسی در شاهنامه و چند مقاله دیگر» نشان می‌دهد که قدرت شاهنامه تنها حفاظت از حافظه فرهنگی نیست، بلکه حامل اندیشه سیاسی و اجتماعی عمیقی است که می‌توان آن را بازخوانی و تفسیر کرد. به همین دلیل خواندن این کتاب، آغاز نگاهی تازه به شاهنامه و نسبت آن با قدرت، جامعه و تاریخ خواهد بود.

در کوهستان، دد و دام بر کیومرث گرد آمدند، و او نخستین جامعه بدوی را از آدمیان و جانوران پدید آورده بود. وی با هیچ دشمن بشری روبرو نبود، اما اهریمن با وی دشمنی می‌ورزید و قصد نابودیش را داشت. پس میان پسر اهریمن و سیامک‌ پور کیومرث جنگ درگرفت و سیامک کشته شد. پس از چندی هوشنگ پور سیامک در جنگی دیر پور اهریمن را کشت. هوشنگ پس از مرگ نیا به جای او نشست. پس از هوشنگ طهمورث و جمشید یکی پس از دیگری پادشاه شدند. در حقیقت آدمیان به تدریج حالت طبیعی را ترک گفتند و وارد مرحله مدنیت شدند، اما به‌رغم دیدگاه لاک و روسو، مردم در حالت طبیعی چندان بهره‌ای از آسایش نداشتند و اگر آدمیان و دد و دام همزیستی داشتند، از گزند نیروهای اهریمنی در امان نبودند. بنابراین، در شاهنامه اگرچه به‌رغم حالت طبیعی مورد نظر «هابس» آدمیان گرگ یکدیگر نبودند، نیروهای اهریمنی آسوده‌شان نمی‌گذاشتند. داستان کیومرث در شاهنامه با روایات دینی زردشتیان همخوانی ندارد. چنان‌که در بالا گفته شد، در متون دینی، کیومرث نمونه نخستین انسان و در شاهنامه نخستین شاه است. به نظر می‌رسد که در روزگار ساسانیان که داستان‌های ملّی تدوین شده و خداینامه‌ها پدید آمده از داستان کیومرث دو روایت وجود داشته است: یکی روایت دینی که به دست موبدان زردشتی پرداخته شده بود و دیگری روایت خداینامه‌ها که در دربار به دست دبیران و مورخان نوشته شده بوده است.