شرح دیوان شمس تبریزی (جلد 2)

شمس تبریزی یا شمسُ الدّین تبریزی صوفی، عارف و مرشد مشهورِ مولوی بود. او از خردسالی به حالات غریب دچار شد و در معرض تحوّلی ژرف قرار گرفت. ظاهراً بنا به علاقۀ پدر چندگاهی به آموختن فقه گذراند و از آن پس مدام در ترجیح فقه و تصّوف بر یکدیگر در نوسان بود. یک‌چند در حلقۀ مریدان شیخ ابوبکر سِلّه‌باف تبریزی بود. روزگارش را با مکتب‌داری و بندبافی می‌گذراند و در سفرهایش به خدمت بزرگان می‌رسید. در جُمادی‌الآخر 642 وارد قونیّه شد و در آنجا بود که مولوی به ملاقات وی نائل آمد. آنچه بین آن‌ها گذشت معلوم نیست اما بعد از این ملاقات تحوّلی ناگهانی در احوال مولوی پدید آمد و وی به دامن شمس درآویخت و درِ خانه بر آشنا و بیگانه بست و مسند تدریس و کرسی وعظ ترک گفت.

مریدان مولانا و اهل قونیّه به سرزنش وی برخاستند و چون حاصلی نبردند بنای دشمنی با شمس گذاشتند و او را ساحر خواندند. شمس که از این رفتار آزرده شده بود، علی‌رغم اصرار و ابرام و عجز و نیاز مولوی در شوّال 643 از قونیه رفت. مولوی به جستجوی او برآمد و عاقبت گویا خبر او را در دمشق یافت و نامه‌های منظوم بدو نوشت که آخرالامر در دل شمس تأثیر کرد و ظاهراً مایل به بازآمدن به قونیّه گشت. یاران و مریدان مولانا هم که در نتیجۀ غیبت شمس و پژمردگی و دلتنگی مولوی از دیدار و گفتار و ارشاد او محروم مانده بودند، از کردۀ خود پشیمان شدند و از مولوی طلب عفو کردند. 

مولوی یا جلال‌الدین بلخی یا جلال‌الدین رومی معروف به «مولانا» و «ملاّی روم» و «مولانای روم یا رومی»؛ ملّقب به «خداوندگار» در سال 604 قمری در بلخ به دنیا آمد و در سال 672 قمری در قونیه (ترکیه امروزی) درگذشت. او شاعر، حکیم و واعظ بود. پدرش بهاء‌الدّین ولد در بلخ مسند تدریس و فتوی داشت اما به سبب رنجش از سلطان محمد خوارزمشاه، هنگامی که جلال‌الدین کودک بود از بلخ بیرون آمد و سرانجام به قونیّه رفت و تا هنگام وفات آنجا ماند. جلال‌الدین در هنگام فوت پدرش 24 ساله بود، به جای پدر به وعظ و فتوی پرداخت.

چندی بعد برهان‌الدین محقق ترمذی، از مشایخ صوفیّه و از مریدان بهاءالدین ولد در بلخ، از خراسان به قونیه آمد و جلال‌الدین جوان را تحت ارشاد و تربیت خویش گرفت و او را یک چند به حلب و دمشق فرستاد و تدریجاً با معارف صوفیه آشنایی تمام داد. تا چند سال پس از وفات ترمذی، جلال‌الدین همچنان در مسند تدریس مستقر بود تا آن‌که شمس تبریزی در 642 به وی پیوست و از صحبت شمس انقلابی روحانی در وجود او پدید آمد و مسند تدریس و فتوی را ترک گفت.

تحول روحی مولانا و پیامدهای آن سبب نارضایی و خشم مریدان مولانا شد تا آن‌جا که شمس در 643 به دمشق سفر کرد و کوشید یک‌چند خود را از مولانا دور نگه دارد ولی موفق نشد و عاقبت در 644 به قونیّه بازگشت اما چندی بعد در 645 به‌ناگاه ناپدید شد. این شایعه که او به دست مریدان مولانا کشته شده است بی‌شک در عهد حیات مولوی وجود نداشته و بعدها به وجود آمده است؛ زیرا بعد از غیبت شمس، مولوی چند بار به جستجوی او به دمشق سفر کرد اما از گمشدۀ خود نشانی نیافت. بعد از آن مولانا مسند تدریس و فتوی را به‌کلی ترک گفت و به تربیت صوفیّه و مراقبت باطن پرداخت.

ارتباط او با شیخ صلاح‌الدین زرکوب، خلیفه و شیخ مولویه که مردی زاهد و متعبّد بود و سپس تعلّق خاطرش به حسام‌الدین چلبی شاگرد و رفیق خویش، در این دوره از عمر (647 تا 672) او را سخت مشغول داشت. در واقع شماری از غزلیّات کلیات شمس به نام همین صلاح‌الدین زرکوب سروده شده است و مثنوی هم که مهم‌ترین اثر عرفانی ادب فارسی است به خواهش و تشویق حسام‌الدین چلبی به وجود آمده است. 

کریم زمانی در سال 1330 به دنیا آمد. او مولوی‌شناس ایرانی و مترجم و مفسر قرآن‌کریم است. دورۀ کارشناسی‌اش را در رشتۀ زبان و ادبیات عربی در دانشگاه تهران گذارند و برجسته‌ترین اثر او «شرح جامع مثنوی معنوی» در هفت مجلد است که بیش از سی بار تجدید چاپ شده است. از دیگر آثار او می‌توان به «نی‌نامه»، «ترجمۀ روشنگر قرآن کریم»، «شرح کامل فیه ما فیه: گفتارهایی از مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (رومی)» و «بر لب دریای مثنوی معنوی» اشاره کرد.