بیچارگان

داستایوفسکی بسیار ولخرج بود و اعتیاد به قمار داشت و به ‌شدت در مضیقهٔ مالی بود و گرچه دست به ترجمه می‌زد اما ترجمه‌هایشان آن‌طور که باید و شاید فروش نمی‌رفت و او این‌گونه تصمیم گرفت رمانی از خودش بنویسد و بدین ترتیب کتاب «بیچارگان» را با الهام از آثار گوگول، پوشکین و کارامزین و برخی از نویسندگان انگلیسی و فرانسوی نوشت. متن کتاب نامه‌نگاری بین دو شخصیت است و به‌طور کلی زندگی افراد فقیر، رابطهٔ آن‌ها با افراد ثروتمند و فقر که همگی از مضامین رایج ناتورالیسم ادبی هستند را به نمایش می‌گذارد.

این رمان که چاپ آن در ابتدا به مجله لیبرال «یادداشت‌های سرزمین پدری» پیشنهاد شد، در ۱۵ ژانویه ۱۸۴۶ در سالنامه «مجموعه سن پترزبورگ» (St. Petersburg Collection) منتشر شد و به موفقیت بزرگی در سراسر کشور تبدیل شد.

داستان «بیچارگان» از فئودور داستایوفسکی دربارهٔ دو شخصیت به نام‌های واروارا دابراسیلُوا و ماکار دیووشکین است؛ دو خویشاوند دور، که در فقر و تنگدستی در سن‌پترزبورگ زندگی می‌کنند و از طریق نامه‌نگاری با یکدیگر در ارتباط‌اند. دیووشکین کارمندی دون‌پایه و تحقیرشده است که در اتاقی محقر زندگی می‌کند و با وجود درآمد ناچیزش، مدام برای واروارا هدیه می‌خرد و به او کمک می‌کند. در خلال این نامه‌ها، رنج زندگی روزمره، تیره‌روزی مستأجران اطرافشان و تنهایی عمیق هر دو شخصیت آشکار می‌شود.

واروارا در نامه‌هایش گذشته تلخ خود را بازگو می‌کند. او توضیح می‌دهد که چطور پس از آن‌که پدرش شغلش را از دست داد، همراه خانواده به سن‌پترزبورگ می‌آید؛ پدری خشن، مادری افسرده و محیطی سرشار از تحقیر و ناامنی، زندگی او را شکل می‌دهند. پس از مرگ پدر، او و مادرش زیر سرپرستی آنا فیودورونا قرار می‌گیرند، اما این سرپناه نیز با آزار و رنج همراه است. واروارا در این دوران با دانشجویی فقیر به نام پوکروفسکی آشنا می‌شود و به او دل می‌بندد، اما بیماری و مرگ زودهنگام پوکروفسکی و سپس مرگ مادرش، او را بیش از پیش بی‌پناه و آسیب‌پذیر می‌کند.

در ادامه، رابطه عاطفی و وابستگی روحی میان واروارا و دیووشکین عمیق‌تر می‌شود، هرچند هر دو در حصار فقر و بی‌ثباتی گرفتارند. با بهبود موقت وضع مالی دیووشکین، روزنه‌ای از امید برای آینده‌ای مشترک پدید می‌آید، اما این امید دوام نمی‌آورد. داستایوفسکی در لایه‌های زیرین «بیچارگان» و در خلال این نامه‌نگاری‌ها، به مسئله فقر، شأن انسانی، عشق بی‌پناه، تحقیر طبقاتی، تنهایی، وابستگی عاطفی و آسیب‌پذیری انسان در جامعه مدرن می‌پردازد.

«بیچارگان» یکی از مهم‌ترین رمان‌های آغازین ادبیات روسیه در سده نوزدهم است که با نثری احساسی، دقیق و انسانی، تجربه زیسته فرودستان را به نمایش می‌گذارد. ارزش این اثر در آن است که هم از نظر تاریخی، آغاز رسمی حضور داستایوفسکی در ادبیات جدی روسیه به شمار می‌آید و هم از نظر موضوعی، بسیاری از دغدغه‌های اصلی او از جمله رنج، فقر، تحقیر، نیاز به محبت، و کشمکش میان عزت نفس و درماندگی را از همان ابتدا پیش چشم خواننده می‌گذارد. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

از کتاب «بیچارگان» اقتباس‌هایی در سینما و تلویزیون ساخته شده است، هرچند این اثر در مقایسه با رمان‌های مشهورتر داستایوفسکی اقتباس‌های کمتری داشته است. یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، فیلم «بیچارگان» به کارگردانی پیوتر فومنکو است که در سال ۱۹۸۳ ساخته شد. این اقتباس کوشید فضای عاطفی، تلخ و نامه‌محور رمان را حفظ کند و رابطه پیچیده و اندوه‌بار میان ماکار دیووشکین و واروارا را با وفاداری نسبی به متن اصلی بازآفرینی کند.

همچنین در سنت نمایشی و تلویزیونی روسیه، اقتباس‌هایی از این اثر در قالب تله‌فیلم یا اجراهای نمایشی نیز ساخته شده‌اند که بیشتر بر جنبه روان‌شناختی و اجتماعی داستان تمرکز دارند. 

کتاب بیچارگان برای خوانندگانی مناسب است که به ادبیات کلاسیک روسی، رمان‌های روان‌شناختی، داستان‌های اجتماعی و روایت‌های عاشقانه علاقه دارند. اگر از مطالعهٔ آثاری لذت می‌برید که بر ظرایف روح انسان، رنج‌های پنهان، روابط عاطفی شکننده و نقد ساختارهای اجتماعی تمرکز دارند، این کتاب برای شما انتخابی ارزشمند خواهد بود. همچنین کسانی که می‌خواهند با نخستین دوره نویسندگی داستایوفسکی آشنا شوند یا سیر فکری او را از آغاز دنبال کنند، از مطالعه این اثر بسیار بهره خواهند برد. برای خوانندگانی که به دنبال کتابی کوتاه‌تر از شاهکارهای بلند روسی هستند اما همچنان می‌خواهند اثری باارزش بخوانند، این کتاب بسیار مناسب است. برای کسانی که به ادبیات کلاسیک، رمان روان‌شناختی و داستان‌های اجتماعی علاقه دارند، کتاب بیچارگان اثری بنیادین و خواندنی است. مطالعهٔ این کتاب را به تمام طرفداران داستایوفسکی نیز پیشنهاد می‌کنیم.

کتاب «بیچارگان» را باید خواند چون یکی از آن آثاری است که نشان می‌دهد گاهی از دل زندگی آدم‌های خاموش و شکست‌خورده نیز ادبیاتی بزرگ و ارزشمند پدید می‌آید. خواندن این رمان فرصتی است برای مواجهه با نخستین جلوه‌های نبوغ داستایوفسکی و درک این نکته که چگونه یک نویسنده می‌تواند از نامه‌هایی ساده، اثری عمیق درباره انسان، جامعه و رنج خلق کند. این کتاب به ما نشان می‌دهد که بی‌پولی تنها باعث فقر نمی‌شود، بلکه زخمی است که بر عزت نفس، عشق، امید و هویت انسان می‌نشیند. 

فئودور میخایلوویچ داستایوفسکی که نام او در ایران به‌صورت فیودور، داستایِوفسکی و داستایِوسکی نیز تلفظ بزرگ‌ترین نویسندهٔ ادبیات روسی است. امروزه نام او بیشتر داستایوفسکی تلفظ یا نوشته می‌شود. داستایوفسکی یکی از بزرگ‌ترین رمان‌نویسان و روان‌شناسان ادبی جهان است. درون‌مایه آثار او بیشتر مسائل عمیق سیاسی، اجتماعی و مذهبی است و زندگی شخصیت‌های داستان‌هایش عموماً تحت لقای روان‌شناسی شکنجه شکل‌گرفته است. زندگی او به طور عمده به دو بخش کلی تقسیم می‌شود. قبل و بعد از زندانی شدنش. او فرزند یک پزشک بود و در سال 1821 در مسکو متولد شد. پدرش او را به آکادمی مهندسی نظامی سن‌پترزبورگ فرستاد و او در سال 1843 از همان آکادمی فارغ‌التحصیل شد. اما ازآنجایی‌که روح او از ابتدا قرین ادبیات بود، بلافاصله از سمت افسری استعفا داد و تن به زندگی بسیار بی‌ثبات به‌عنوان یک نویسنده داد.

اولین کتاب او که در ایران با دو نام «مردم فقیر» و یا «بیچارگان»، ترجمه شده است در سال 1846 منتشر و با تحسین منتقدان روبه‌رو شد. در سال 1847 اون در محافل سوسیالیستی به‌قصد مخالفت با نظام رعیت‌داری به فعالیت پرداخت. این محفل در 23 آوریل 1849 گریبان او را گرفت و او به‌خاطر مشارکت در تبلیغات سوسیالیستی غیرقانونی یک گروه سوسیالیستی دستگیر شد. او بعد از گذراندن هشت ماه در زندان، به جرم عضویت در این گروه، به اعدام محکوم شد اما بعداً مشخص شد که این ماجرا نوعی نمایش به‌خاطر تنبیه روانی و شکنجه روحی زندانیان بوده است.

تجربیات او دربارهٔ این اعدام ساختگی در کتاب ابله منعکس شده است. او چهار سال در یک اردوگاه کار اجباری دوران محکومیتش را گذراند و بعد از آن هم چهار سال خدمت نظامی پشت سر گذاشت. دوره محکومیت راسکولنیکوف در سیبری نیز که در انتهای کتاب جنایت و مکافات آمده، بر اساس تجربه خود داستایوفسکی در زندانی مشابه در سیبری است.

زندان بر روی سلامت، افکار، شخصیت و عقیده‌های داستایوفسکی تأثیر به سزایی گذاشت. او در زندان اولی حمله صرع را تجربه کرد و همچنین نگرش سیاسی‌اش تغییر یافت و موضع رادیکال سوسیالیستی‌اش را که منجر به دستگیری‌اش شده بود رها کرد و دیدگاهی محافظه‌کارانه نسبت به ارزش‌های سنتی اتخاذ نمود. زندان و سیبری زندگی داستایوفسکی را تغییر داد. آثاری که او قبل و بعد از تبعیدش نوشته، تفاوت فاحشی با هم دارند. او با رویکرد چند صدایی داستان می‌نویسد و با لحنی متضاد بین شخصیت‌هایش، مفاهیم مختلفی را بیان کرده و به خوانندگانش یاد می‌دهد از قضاوت‌های ساده انگارانه عبور کنند. داستایوفسکی بیشتر به خاطر سبک مخصوصش معروف است.

توانایی او در بیان روانشناسانهٔ احساسات ظریف افراد شکست خورده و باز تولید وجود افراد مهجور جامعه به گونه‌ای وحشتناک و واقعی تنها ویژگی کار داستایوفسکی است. داستایوفسکی را پیرو راه گوگول می‌دانند و داستایوفسکی شیفته‌ٔ گوگول بود و این امر بر کسی پوشیده نیست. او همواره توجه‌اش را به طبقهٔ پایین جامعه می‌داد و محیط محقر و زندگی مملو از سختی آن‌ها را به تصویر می‌کشید. تنها تفاوت میان آن دو لحن کارناوالیستی (هر نوع کنش از سوی توده مردم را می‌توان کارناوال نامید.) و اغراق شدهٔ او در بازتاباندن یا توصیف کردن عذاب‌های اعضای طبقات پایین جامعه است. داستایوفسکی سرانجام در سال 1881 و بعد از ابتلا به بیماری‌های مختلفی مثل سل و برونشیت مزمن بر اثر خون‌ریزی ریه درگذشت.

اگر پس از مطالعه کتاب بیچارگان از فضای آن لذت بردید، و به دنبال مطالعهٔ آثار مشابه می‌گردید، بهتر است به سراغ رمان‌هایی بروید که بر شخصیت‌پردازی درونی و رنج روانی متمرکز هستند. آثاری را انتخاب کنید که در آن‌ها مسئله فقر، تنهایی، طرد اجتماعی یا زندگی فرودستان نقش مهمی دارد؛  و به نویسندگانی توجه کنید که در نثرشان نوعی حساسیت عاطفی و نگاه انتقادی به جامعه دیده می‌شود. بنابراین اگر از مطالعهٔ این اثر لذت بردید، خواندن کتاب‌های زیر را نیز به شما پیشنهاد می‌کنیم.

کتاب «بابا گوریو» از اونوره دو بالزاک یکی از مهم‌ترین رمان‌های واقع‌گرای ادبیات فرانسه است که با نگاهی دقیق و موشکافانه، جامعه پاریس در قرن نوزدهم را به تصویر می‌کشد. این رمان داستان پیرمردی فداکار به نام گوریو را روایت می‌کند که همه زندگی و دارایی خود را صرف خوشبختی دخترانش کرده، اما در مقابل با بی‌مهری و ناسپاسی آنان روبه‌رو می‌شود. بالزاک در این اثر، موضوعاتی چون جاه‌طلبی، سقوط اخلاقی، قدرت پول، شکاف طبقاتی و فساد اجتماعی را با مهارتی چشمگیر بررسی می‌کند. اگر از کتاب بیچارگان لذت برده‌اید، بابا گوریو یکی از بهترین انتخاب‌های بعدی برای شماست. همان‌طور که داستایوفسکی در رمان خود به انسان‌های فرودست و شکننده توجه می‌کند، بالزاک نیز شخصیت‌هایی می‌آفریند که زیر فشار جامعه، آرزوها و احساساتشان به تراژدی تبدیل می‌شود. 

از مطالعهٔ این اثر نیز لذت خواهید بُرد چون مانند کتاب بیچارگان، تشریحی عمیق از مناسبات انسانی در جامعه‌ای نابرابر است و خواننده را با شخصیت‌هایی درگیر می‌کند که رنجشان واقعی و ماندگار است.

کتاب «نانا» از امیل زولا یکی از مشهورترین رمان‌های مکتب ناتورالیسم در ادبیات فرانسه است که با نگاهی تند، واقع‌گرایانه و بی‌پرده، جامعه فرانسه در دوران امپراتوری دوم را به تصویر می‌کشد. این رمان داستان زنی جوان و زیبارو به نام نانا را روایت می‌کند که از طبقات فرودست جامعه برخاسته، اما با جذابیت و نفوذ خود به دنیای اشراف و ثروتمندان راه پیدا می‌کند و به نمادی از فساد، اغواگری و فروپاشی اخلاقی بدل می‌شود. نانا انتخابی مناسب برای کسانی است که پس از خواندن کتاب بیچارگان می‌خواهند تصویری گسترده‌تر از تأثیر فقر، قدرت، جامعه و سرنوشت فرد را در ادبیات کلاسیک اروپا ببینند. زولا با رویکردی واقع‌گرایانه و اجتماعی، جهان شخصیت‌هایی را نشان می‌دهد که در دل ساختارهای نابرابر گرفتار شده‌اند. 

اگر در کتاب بیچارگان جذب رئالیسم اجتماعی و تأثیر جامعه بر روان و سرنوشت انسان شده‌اید، نانا نیز می‌تواند همان کشش فکری را در سطحی گسترده‌تر و با فضایی متفاوت برای شما تکرار کند.

بعضی رمان‌ها از همان صفحه‌های اول، با زخمی آرام و انسانی خواننده را درگیر می‌کنند. کتاب «بیچارگان» از آن دست آثار است؛ رمانی که با نامه‌هایی ساده آغاز می‌شود، اما خیلی زود چهره‌ای عمیق از فقر، تنهایی، عشق خاموش، تحقیر اجتماعی و شکنندگی روح انسان را پیش چشم ما می‌گذارد. فئودور داستایوفسکی در نخستین رمان خود، جهانی می‌سازد که در آن آدم‌های کوچک، رنج‌های بزرگ را بر دوش می‌کشند و درست همین ویژگی است که این اثر را به یکی از مهم‌ترین آغازهای تاریخ رمان‌نویسی بدل کرده است.

«بیچارگان» روایتی از کرامت انسانی در دل فقر و تنگناست؛ روایتی که هنوز هم برای خواننده امروز زنده، تأثیرگذار و قابل لمس است. این اثر از همان ابتدا نشان می‌دهد که داستایوفسکی تا چه اندازه در کشف رنج‌های پنهان انسان تواناست. این رمان با ساختار نامه‌نگارانه، شخصیت‌پردازی عمیق و فضای تلخ اما انسانی خود، خواننده را به جهانی می‌برد که در آن فقر و تنهایی تجربه‌ای ملموس و تکان‌دهنده‌اند. از سوی دیگر، مطالعه این کتاب برای کسانی که می‌خواهند با ادبیات کلاسیک روسی آشنا شوند، انتخابی بسیار هوشمندانه است. 

حجم نسبتاً مناسب، نثر قابل‌فهم، بار عاطفی بالا و اهمیت تاریخی «بیچارگان»، آن را به گزینه‌ای ایده‌آل برای ورود به جهان داستایوفسکی تبدیل می‌کند. داستایوفسکی نهایت تلاش خود را به کار بسته تا در داستانی کوتاه تأثیر فقر بر زبان، شخصیت، امید و عزت نفس انسان را به نمایش بگذارد. داستایوفسکی از همان نخستین اثرش نشان می‌دهد که چگونه می‌تواند از زندگی روزمره، رنجی فلسفی و ادبی خلق کند. به همین دلیل، این کتاب آغاز جهان فکری نویسنده‌ای است که بعدها با آثاری چون «جنایت و مکافات» و «برادران کارامازوف» به اوج رسید.

امروز دختر عمه‌ام ساشا را دیدم! دهشتناک است! او هم به‌زودی بدبخت خواهد شد، بیچاره! راستی من از کسی شنیدم که آنا فیودورونا هنوز دربارهٔ من پرس‌وجو می‌کند. ظاهراً قرار نیست دست از دنبال کردن من بکشد. گفته می‌خواهد مرا ببخشد و گذشته را فراموش کند و می‌خواهد به دیدن من بیاید. گفته هر چه باشد شما خویشاوند من نیستید و او خویشاوند نزدیک‌تری است تا شما. و شما در روابط خانوادگی ما هیچ حق دخالت ندارید و من باید شرمگین باشم که با لطف و کمک شما زندگی می‌کنم... گفته من نان‌ونمکش را خورده‌ام و از یاد برده‌ام که من و مادرم را از گرسنگی و مرگ رهانده است و به ما آب و غذا داده و بیش از دو سال و نیم خرج ما را تقبل کرده و از این‌ها گذشته، بدهیِ ما را به ما بخشیده است. از مادرم به خوبی یاد نکرده است. اگر مادر بیچارهٔ من می‌دانست آن‌ها با من چه کرده‌اند! فقط خدا شاهد است! آنا فیودورونا گفته از حماقتم بوده که نتوانسته‌ام خوشبختی‌ام را دودستی بچسبم، او بوده که درِ خوشبختی را رو به من گشوده و مقصرِ هیچ‌چیز نیست و من خودم نخواسته‌ام یا نتوانسته‌ام پای سعادتم بایستم. آه خدای بزرگ! پس چه کسی مقصر است؟ او گفته آقای بیکف راست می‌گوید که نمی‌شود با هر کسی ازدواج کرد، با کسی که... چه بنویسم!