شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی

کتاب «شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» اثر عباس پریش روی پژوهشگر و نویسنده حوزه زبان و ادبیات فارسی است که در این کتاب به واکاوی واژگان غیرپارسی به‌کار رفته در شاهنامه می‌پردازد. این اثر با رویکردی زبان‌شناختی و فرهنگ‌نامه‌گونه، واژگان غیرفارسی را از منظر منشاء، فراوانی و نقش در بافت حماسی اثر بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه زبان‌های هم‌جوار و فرهنگ‌های مختلف در متنی که نماد هویت فرهنگی ایرانی است تأثیر گذاشته‌اند. مطالعه این کتاب برای زبان‌شناسان، ادیبان و هر کسی که می‌خواهد عمق و گستره تأثیرات زبانی در شاهنامه را بهتر بشناسد، منبعی پژوهشی و آموزنده فراهم می‌آورد.

«شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» در اصل یک پژوهش زبان‌شناختیِ منظم و مستند درباره واژگان ناپارسیِ به‌کاررفته در شاهنامه است؛ عباس پریش‌روی با دقتی فرهنگ‌نامه‌وار، این واژگان را استخراج، طبقه‌بندی و شمارش کرده و کوشیده منشأ زبانی آن‌ها را اعم از عربی، پهلوی، ترکی، هندی یا دیگر زبان‌های هم‌جوار مشخص کند. محتوای کتاب فقط به فهرست‌سازی محدود نمی‌شود، بلکه نشان می‌دهد این واژه‌ها در چه بافتی وارد روایت شده‌اند، چه نقشی در پیشبرد معنا دارند و چگونه فردوسی آن‌ها را در ساختار حماسی و زبانی شاهنامه هضم کرده است. 

به این ترتیب، خواننده با تصویری واقعی‌تر و علمی‌تر از زبان شاهنامه روبه‌رو می‌شود؛ زبانی پویا که حاصل تعامل تاریخی، فرهنگی و زبانی ایران با جهان پیرامون خود است. اهمیت خواندن کتاب «شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» از آن‌جاست که به یکی از حساس‌ترین و در عین حال سوء‌تفاهم‌برانگیزترین مباحث شاهنامه می‌پردازد: مسئله «پاکی زبانی». این پژوهش کمک می‌کند مخاطب بفهمد حضور واژگان ناپارسی نه‌تنها از ارزش شاهنامه نمی‌کاهد، بلکه نشان‌دهنده آگاهی زبانی، انتخاب آگاهانه و توان فردوسی در یکپارچه‌سازی عناصر مختلف زبانی است. 

برای مخاطب امروز، شناخت و شمار این واژگان راهی است برای درک واقع‌بینانه‌تر هویت زبانی و فرهنگی ایران؛ هویتی که بر تعامل، جذب و بازآفرینی استوار بوده است. خواندن این کتاب به ما می‌آموزد که دفاع از زبان فارسی، بیش از آن‌که به حذف و انکار وابسته باشد، به شناخت علمی، تاریخی و دقیق آن نیاز دارد و این دقیقاً همان جایی است که این اثر ارزش خود را نشان می‌دهد.

کتاب «شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» رویکردی علمی، دقیق و به‌روز دربارهٔ یکی از مهم‌ترین مباحث زبان‌شناختیِ مرتبط با شاهنامه را به شکلی نظام‌مند بررسی می‌کند و به‌جای قضاوت‌های ارزشی، بر داده‌های آماری، تحلیل زبانی و شواهد متنی تکیه دارد. نویسنده در این کتاب هم به عمق متن وفادار می‌ماند و هم افق‌های تازه‌ای برای فهم زبان شاهنامه و جایگاه آن در تاریخ فرهنگی ایران می‌گشاید و از این نظر، پلی میان پژوهش آکادمیک و دغدغه‌های هویتی مخاطب علاقه‌مند به ادب فارسی ایجاد می‌کند. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

• رویکرد پژوهشی و آماری دقیق: واژگان ناپارسی نه‌تنها شناسایی، بلکه به‌صورت نظام‌مند شمارش و دسته‌بندی شده‌اند و این امر کتاب را به منبعی قابل استناد برای پژوهش‌های دانشگاهی تبدیل می‌کند.

• توجه به منشأ زبانی واژگان: نویسنده با تفکیک ریشه‌های زبانی واژه‌ها، تصویری روشن از تعامل زبان فارسی با زبان‌های دیگر در دوره‌های تاریخی مختلف ارائه می‌دهد.

• پرهیز از نگاه ایدئولوژیک به زبان شاهنامه: کتاب از دوگانه‌سازی‌های ساده‌انگارانه درباره پاکی یا ناپاکی زبان فاصله می‌گیرد و با نگاهی علمی، واقعیت زبان فردوسی را نشان می‌دهد.

• کاربردپذیری برای طیف متنوعی از مخاطبان: این اثر هم برای زبان‌شناسان و پژوهشگران ادبی و هم برای علاقه‌مندان جدی شاهنامه و تاریخ زبان فارسی مناسب است.

• کمک به بازخوانی دقیق‌تر هویت زبانی و فرهنگی ایران: کتاب «شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» نشان می‌دهد زبان شاهنامه نتیجه یک سنت زنده و پویاست و فهم این پویایی، درک عمیق‌تری از فرهنگ و تاریخ ایران به دست می‌دهد.

این کتاب بیش از همه مناسب پژوهشگران و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی، شاهنامه‌پژوهان و علاقه‌مندان جدی زبان‌شناسی تاریخی است که می‌خواهند نگاهی مستند و تحلیلی به زبان شاهنامه داشته باشند، اما در عین حال برای مخاطبانی که دغدغه هویت زبانی، تاریخ تحول زبان فارسی و نسبت آن با زبان‌های هم‌جوار را دارند نیز خواندنی و روشنگر است. کسانی که به‌دنبال فهمی دقیق‌تر و واقع‌بینانه از جایگاه فردوسی در تاریخ زبان فارسی هستند از خواندن این کتاب بیشترین بهره را خواهند برد.

عباس پریش‌روی پژوهشگر و نویسنده حوزه زبان و ادبیات فارسی در سال ۱۳۲۷ به دنیا آمد. او بیشتر بر انجام فعالیت‌های زبان‌شناسی تاریخی، واژه‌شناسی و بررسی متون کلاسیک، به‌ویژه شاهنامه فردوسی، تمرکز دارد. آثار او عمدتاً رویکردی تحلیلی و مستند دارند و با تکیه بر روش‌های علمیِ شمارشی و تطبیقی، به روشن‌کردن لایه‌های کمتر دیده‌شده زبان فارسی می‌پردازند. پریش‌روی در پژوهش‌های خود می‌کوشد از نگاه‌های احساسی و ایدئولوژیک فاصله بگیرد و با ارائه داده‌های دقیق، به فهم واقع‌بینانه‌تر تاریخ تحول زبان فارسی و جایگاه آن در بستر فرهنگی ایران کمک کند.

«شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» را می‌توان اثری دانست که به‌جای اسطوره‌سازی زبان شاهنامه، آن را به‌مثابه پدیده‌ای زنده، تاریخی و چندلایه بررسی می‌کند. این کتاب با تکیه بر دقت پژوهشی خود همچنان به متن اصلی شاهنامه وفادار است و نشان می‌دهد عظمت شاهنامه نه در خلوص مطلق زبانی، بلکه در توان فردوسی برای آفرینش زبانی یکپارچه از عناصر گوناگون نهفته است؛ زبانی که توانسته بار یک حماسه ملی را بر دوش بکشد و قرن‌ها ماندگار بماند.

از سوی دیگر، ارزش این اثر در آن است که نگاه مخاطب را از داوری‌های احساسی و ایدئولوژیک دور می‌کند و او را به سمت فهم علمی و تاریخی زبان فارسی سوق می‌دهد. کتاب «شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» به ما نشان می‌دهد که زبان، محصول تعامل فرهنگی و تاریخی است و شاهنامه نیز از این قاعده مستثنا نیست. چنین نگاهی نه‌تنها از جایگاه فردوسی نمی‌کاهد، بلکه او را شاعری آگاه، انتخاب‌گر و مسلط به ظرفیت‌های زبانی زمانه‌اش نشان می‌دهد.

در نهایت، این کتاب فراتر از یک پژوهش تخصصی، دعوتی به بازاندیشی در نسبت ما با زبان و میراث ادبی‌مان است. دیدگاه خواننده پس از مطالعهٔ کتاب «شناخت و شمار واژگان ناپارسی در شاهنامه فردوسی» کاملاً نسبت به متن شاهنامه تغییر خواهد کرد و آن را اثری تاریخی، انسانی و پویا خواهد دید؛ اثری که فهم دقیق‌تر آن، به درک عمیق‌تر ما از هویت فرهنگی و زبانی‌مان می‌انجامد.

زبان کنونی آدمیان از داد و ستد واژه در میان مردم سرزمینهای گوناگون به‌دور نمانده است و نمی‌توان به‌استواری گفت کدام واژه نژاده است و وابسته به کدام زبان. با این همه چون از گذشته‌های بسیار دور بگذریم و دست‌ به‌دامن گذشته‌های دور و زمان پیدایی خط بشویم، می‌توان تا اندازه‌‌ای واژه‌های نژادهٔ یک‌ زبان‌را شناخت و پذیرفت. از همین روی، ما بر نژاده‌بودن واژگان پای نمی‌فشاریم زیرا در توان و دانش کار ما نیست و نمی‌توانیم بیش از آنچه‌که یافته‌ایم و در این جستار به‌خوانش گذاشته‌ایم، سخن گفته و خواننده را به‌باور به پنداشت و گفتار و درستیِ تبار و ریشه‌شناختِ واژه‌ها واداریم.

از این‌روی، در این پژوهش، شیوه‌ای که برگزیده‌ایم «بازنویسیِ نوشتار اندیشمندان و پژوهشگران» است تا خواننده را در کار کندوکاو و اندیشیدن دربارهٔ ریشه و تبار واژگان، باخود همراه ساخته و در پذیرفتن یا ناپذیرفتن برآمدِ جستار آزاد باشند، و از سوی دیگر، چگونگی و چرایی گزینش و باورمندی پژوهشگر برای خواننده روشن گردد. بدین‌سان، لغزش و دستبرد و نادرستی در یادکرد و نیز کوتاه‌سازی گفتار اندیشمندان، به‌کمترین اندازه می‌رسد و سودش بیشتر از زیانش خواهد بود و نیز سخن منطقی و درست و یافته‌های اندیشمندان، از آنِ خودشان خواهد بود و از نه از شمارِ دانش و آگاهی و وانمودنِ پژوهشگر به‌دانایی و توانایی و سرانجام دانش‌فروشی!