کتاب «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت؟» اثر عبدالنبی قیم پژوهشگر و فرهنگنویس ایرانی است و در سال ۱۴۰۳ منتشر شد. این کتاب یک اثر تاریخی تحلیلی و نقادانه و واکنشی مستقیم به روایت مشهور «دو قرن سکوت» اثر عبدالحسین زرینکوب است. نویسنده در این کتاب کوشیده تا با بازاندیشی و بازخوانی آثار متعدد زرینکوب، سکوت فرهنگی و زوال هویت ایرانی در دوران ساسانیان را توضیح دهد؛ دورانی که اسناد تاریخی معتبری نیز از آن در دسترس نیست. او در این کتاب به نقد روش و استنادهای زرینکوب پرداخته و سعی میکند با استفاده از منابع و مدارک تاریخی معتبر، برخی ادعاهای رایج درباره سکوت و فروپاشی فرهنگی را به چالش بکشد.
دربارهٔ کتاب
«دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت؟» اثری نقادانه و تحلیلی بر کتاب «دو قرن سکوت» اثر عبدالحسین زرینکوب است که یکی از مهمترین آثار تاریخی معاصر ایران محسوب میشود. زرینکوب در این اثر به بررسی وضعیت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران در فاصلهٔ سقوط ساسانیان تا شکلگیری دولتهای ایرانیِ پس از اسلام پرداخته است. زرینکوب در این کتاب، با نثری تحلیلی و گاه انتقادی، تصویری از دورهای ارائه میدهد که آن را زمانهٔ خاموشی و فروکاستنِ صدای هویت ایرانی میداند؛ دورهای که در آن، اگرچه ایران از نظر سیاسی تحت سلطهٔ اعراب قرار داشت، اما در لایههای پنهان فرهنگ، زبان، اندیشه و مقاومت فکری، زمینههای احیای تمدن ایرانی آرامآرام شکل میگرفت.
عبدالنبی قیم اما به سراغ این کتاب رفته و با مقایسه منابع مختلف تاریخی و بهویژه سایر آثار زرینکوب و متون اولیهٔ اسلامی و گزارش مورخان کلاسیک، تلاش میکند نشان دهد که تصویر خاموشی مطلق ایران پس از فتح آن به دست اعراب، بیش از آنکه واقعیت تاریخی باشد، حاصل خوانشهای گزینشی و ایدئولوژیک است. کتاب «دو قرن سکوت: افسانه یا واقعیت؟» از این نظر اهمیت دارد که خواننده را وادار میکند میان تاریخ، تفسیر تاریخ و انگیزههای پشت این تفسیرها تمایز قائل شود و با نگاهی نقادانهتر به روایتهای تثبیتشده درباره هویت، تداوم فرهنگی و تحولات فکری ایران پس از اسلام بنگرد.
این نقدها همچنین شامل بررسی دقیقتر نسبت فرهنگ ایرانی قبل و بعد از حمله اعراب، تحلیل نقش زبان و ادبیات، و بازخوانی رفتارها و تعاملات اجتماعی در دو قرن نخست پس از فتح ایران میشود. قیم با این رویکرد قصد دارد تصویر دقیقتر و واقعیتری از این دوره حساس تاریخی بسازد.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
کتاب «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت؟» اثری تحلیلی و چالشبرانگیز است که با رویکردی انتقادی به یکی از شناختهشدهترین روایتهای تاریخ ایران میپردازد. این کتاب تلاش میکند با بازخوانی منابع تاریخی و نقد پیشفرضهای رایج، تصویری متفاوت از دو قرن نخست پس از اسلام ارائه دهد و خواننده را از پذیرش سادهانگارانه روایتهای تثبیتشده بازدارد. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
• رویکرد نقادانه به روایت غالب تاریخی: قیم روایت مشهور «دو قرن سکوت» را به چالش میکشد و میکوشد نشان دهد این تصویر بیش از آنکه بر شواهد متقن استوار باشد، بر تفسیرهای خاص و جهتدار بنا شده است.
• تمرکز بر روش تاریخنگاری: نویسنده در این کتاب، به شیوه استفاده از منابع، انتخاب گزینشی دادهها و نقش پیشفرضهای فکری مورخان میپردازد و خواننده را با سازوکار تولید تاریخ آشنا میکند.
• استفاده تطبیقی از منابع تاریخی: نویسنده با رجوع به متون مختلف اسلامی و تاریخی، تلاش میکند خوانشی چندسویه از این دوره ارائه دهد و تا تکصدایی در تفسیر تاریخ نباشد.
• لحن تحلیلی و جدلی: نثر کتاب «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت؟» صریح و استدلالمحور است و در بسیاری از بخشها وارد گفتوگوی مستقیم با دیدگاههای رایج میشود.
• برانگیختن تفکر انتقادی در خواننده: یکی از ویژگیهای برجسته کتاب این است که خواننده را به بازاندیشی در مفاهیمی چون هویت، تداوم فرهنگی و سکوت تاریخی وامیدارد.
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب برای کسانی مناسب است که به تاریخ ایران علاقهمندند و میخواهند فراتر از روایتهای تثبیتشده و کلیشهای نگاهی به تاریخ دوران ساسانی که به سکوت دورهٔ ادبیات معروف است، نگاهی بیندازند. این اثر به ویژه برای پژوهشگران، محققان، دانشجویان تاریخ و علاقهمندان به تحلیل انتقادی منابع تاریخی جذاب است، زیرا شیوه بررسی اسناد و نقد روش مورخان را به تصویر میکشد. همچنین افرادی که به موضوع هویت فرهنگی، تداوم تاریخی و تأثیر تفسیرها و روایتها بر حافظه جمعی علاقه دارند، با خواندن این کتاب میتوانند دیدگاه عمیقتر و چالشبرانگیزی نسبت به تاریخ دو قرن نخست پس از اسلام پیدا کنند.
چرا کتاب «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت» را بخوانیم؟
• چون روایتهای تاریخی را نقد کرده است: کتاب بهطور مستقیم به سراغ روایت مشهور «دو قرن سکوت» رفته و آن را نقد میکند و نشان میدهد که بسیاری از برداشتها و تفسیرهای رایج مبتنی بر گزینشهای ایدئولوژیک و پیشفرضهای ذهنی مورخان بودهاند. این نقد باعث میشود خواننده نسبت به اطلاعات تاریخی محتاطتر شود و توانایی تحلیل و سنجش اسناد تاریخی را پیدا کند.
• چون مهارت تفکر انتقادی را تقویت میکند: قیم در این کتاب، با ارائه مقایسه منابع و تحلیل روش مورخان، خواننده را به بازاندیشی در مفاهیم و روایتهای تاریخی وادار میکند. این امر باعث میشود با مطالعهٔ این کتاب، نهتنها اطلاعات تاریخی دقیقتری به دست آورید، بلکه مهارت تحلیل و پرسشگری درباره هر نوع روایت تثبیتشده را در خود تقویت کنید.
• برای درک پیچیدگیهای تاریخی و فرهنگی ایران: کتاب «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت» نشان میدهد که دو قرن نخست پس از ورود اسلام به ایران صرفاً دورهٔ سکوت و فروپاشی فرهنگی نبوده است، بلکه عرصهای از تعاملها، مقاومتها و تداومهای فرهنگی نیز وجود داشته است. این دیدگاه به خواننده کمک میکند تصویر واقعبینانهتر و چندلایهتری از تاریخ و هویت ایرانی پیدا کند.
• چون با سازوکار نوشته شدن تاریخ آشنا میشوید: مطالعه این کتاب باعث میشود خواننده با نحوه انتخاب، تفسیر و بازنمایی اسناد تاریخی آشنا شود و دریابد که تاریخ همواره تحت تأثیر دیدگاهها و ایدئولوژیها شکل میگیرد. این شناخت، درک شما از تاریخ را تغییر خواهد داد و نگاهی تحلیلی و نقادانه نسبت به تاریخ و طریقهٔ شکلگیری آن پیدا خواهید کرد.
کتاب «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت؟» را باید خواند زیرا نه تنها یک روایت تاریخی را بازگو میکند، بلکه شیوه تفکر انتقادی درباره تاریخ و منابع آن را به خواننده آموزش میدهد. این کتاب خواننده را تشویق میکند که روایتهای رایج و پذیرفتهشده را بدون بررسی و تحلیل نپذیرد و با مقایسه اسناد مختلف، دیدگاهی دقیق و چندبعدی نسبت به گذشته پیدا کند. مطالعه این اثر به ویژه برای کسانی که میخواهند بین تاریخ، روایت تاریخی و تفسیر آن تمایز قائل شوند و تاریخ را بهعنوان یک زمینه زنده و قابل پرسش ببینند، ارزشمند است.
دربارهٔ نویسنده
عبدالنبی قیم پژوهشگر و فرهنگنویس ایرانی است که در سال ۱۳۳۵ در آبادان به دنیا آمد. از این نویسنده تاکنون آثار متعددی در زمینهٔ تاریخ، فرهنگ و زبان منتشر شده است. او علاوه بر تألیف کتابهای تاریخی مانند «فراز و فرود شیخ خزعل» و «پانصد سال تاریخ خوزستان و نقد کتاب تاریخ پانصد ساله خوستان کسروی» در حوزهٔ فرهنگنویسی نیز فعالیت گستردهای دارد و تدوین فرهنگهای لغت عربی به فارسی را برعهده داشته که یکی از منابع معتبر زبانآموزی و ترجمه است.
کارهای قیم معمولاً با تاکید بر بررسی اسناد، تحلیل انتقادی روایتهای رایج تاریخی و ارائه دیدگاههای چندجانبه انجام شدهاند، و به همین دلیل در میان خوانندگان و پژوهشگران تاریخ و زبان مورد توجه قرار گرفتهاند. عبدالنبی قیم به خاطر تألیف فرهنگ دو جلدی عربی - فارسی برنده ششمین دوره جایزه شیخ حمد در قطر شد. وی همچنین برگزیده جشنواره «نقد کتاب» در بخش ادبیات عربی شد.
سخن پایانی
«دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت» یک کتاب سادهٔ تاریخی نیست، بلکه ابزاری برای تفکر انتقادی و بازاندیشی در روایتهای تثبیتشده تاریخی است. کتاب خواننده را تشویق میکند تا میان واقعیت تاریخی و تفسیرهای ایدئولوژیک تفاوت قائل شود و نشان میدهد که تاریخ، همیشه ساده و تکبعدی نیست. نویسنده درواقع در این اثر به خواننده نشان میدهد که پذیرش روایتها بدون پرسشگری، ما را از فهم عمیق گذشته و پیچیدگیهای فرهنگی و اجتماعی آن محروم میکند.
یکی از ارزشهای برجسته کتاب، تمرکز بر نقد روش مورخان و بازخوانی منابع است. قیم با تحلیل دقیق اسناد و متون تاریخی، خواننده را با فرآیند تولید تاریخ آشنا میکند و نشان میدهد که هر روایت تاریخی، محصول انتخابها، پیشفرضها و جهتگیریهای خاص است. این نگاه تحلیلی، به ویژه برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ ایران، فرصتی فراهم میکند تا با نگاهی نقادانهتر، به بررسی و ارزیابی منابع و ادعاهای تاریخی بپردازند و تصویر واقعیتری از دورههای حساس تاریخی به دست آورند.
نویسنده در این کتاب تأکید میکند که تاریخ ایران پس از ورود اسلام بههیچوجه دورهای خاموش و فروپاشیده نبوده است، بلکه عرصهای از تداوم فرهنگی، تعاملها و مقاومتهای فکری نیز وجود داشته است. مطالعه این اثر نه تنها دانش تاریخی خواننده را غنی میکند، بلکه توانایی او در پرسشگری، تحلیل و بازاندیشی در مورد گذشته و هویت فرهنگی ایران را تقویت میکند. «دو قرن سکوت؛ افسانه یا واقعیت؟» اثری است که خواننده را با تاریخی زنده و پویا روبهرو میکند و نشان میدهد که فهم گذشته، همیشه نیازمند دقت، نقد و تأمل است.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
زرینکوب بعدها در نتیجهٔ مطالعهٔ بیشتر و پختگی و به قول خودش دوری از «خامی یا تعصب» از برخی عناصر گفتمان باستانگرایی دوری جست. اما این دوری نه در فاصلهٔ چاپ اوّل و چاپ دوّم کتاب، بلکه بعدها و ده یا پانزده سال بعد روی داد. او در سال ۱۳۴۶ کتاب بامداد اسلام را نوشت. این کتاب، اگر نگوییم ضد دو قرن سکوت بود، حداقل سخنی که دربارهٔ آن میتوان گفت، این است که زرینکوب در این کتاب بسیاری از مطالب کتاب دو قرن سکوت را رد کرده است. دو سال بعد یعنی سال ۱۳۴۸ زرینکوب کارنامه اسلام را نوشت که تأییدی است بر آنچه او در بامداد اسلام نوشته بود. در این دو کتاب از «خامی یا تعصب» خبری نیست، به تبع آن از جانبداری نیز خبری نیست. زرینکوب این دو کتاب را به دور از حب و بغض نوشت. با خواندن این دو کتاب، خواننده از خود میپرسد این همان زرینکوب است که دو قرن سکوت را نوشته است؟ در این کتاب، برخلاف کتاب دو قرن سکوت، از تحقیر و توهین خبری نیست. همچنین تصویر واقعبینانهای از اسلام و کارنامه اسلام و به ویژه تمدن اسلامی ارائه شده است.