کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» (Inspired Knowledge in Islamic Thought) اثر الکساندر تریگر (Alexander Treiger) استادیار مطالعات دینی است و نخستینبار در سال ۲۰۱۲ منتشر شد.
علم لدنی یا شناختی که از راهی فراتر از تجربهٔ معمول و استدلال متعارف حاصل میشود، یکی از موضوعات مهم در سنت عرفانی و فلسفی اسلام است. الکساندر تریگر در این کتاب به بررسی همین مسئله در اندیشهٔ ابوحامد محمد غزالی میپردازد و میکوشد رابطهٔ میان عرفان غزالی و فلسفهٔ ابنسینا را با دقتی پژوهشگرانه بازسازی کند.
تریگر در این پژوهش با برداشت رایجی که غزالی را صرفاً مخالف سرسخت فلسفه و متفکری میداند که پس از رویگردانی از فلسفه به عرفان روی آورد، وارد گفتوگو میشود. محور اصلی استدلال کتاب این است که اندیشهٔ غزالی دربارهٔ شناخت عرفان و حتی برخی دیدگاههای او دربارهٔ آخرت، از فلسفهٔ ابنسینا تأثیر پذیرفته است. نویسنده برای بررسی این موضوع بیش از ۸۰ قطعهٔ کلیدی را ترجمه و تحلیل میکند و در کنار آن، به شمار بسیار بیشتری از متون در سراسر کتاب میپردازد.
دربارهٔ کتاب
کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» به شناخت عرفانی در اندیشههای غزالی میپردازد. تریگر به سراغ مفاهیمی مانند قلب، عقل، دانش، مکاشفه، شهود و الهام میرود و تلاش میکند دستگاه فکری غزالی را از درون آثار او بازسازی کند. از دیدگاه کتاب، شناخت عرفانی در اندیشهٔ غزالی پدیدهای جدا از نظام معرفتشناختی او نیست، بلکه بخشی از ساختار گستردهتری است که در آن عقل، قلب و مراتب مختلف شناخت با یکدیگر ارتباط دارند. عنوان فصلهای کتاب از جمله «قلب، عقل، دانش»، «علم مکاشفه» و «الهام و وحی» نیز نشان میدهد که نویسنده در همین زمینه تلاش کرده است.
بخش مهم دیگری از پژوهش به رابطهٔ غزالی با ابنسینا اختصاص دارد. در تصویر سنتی، غزالی اغلب بهعنوان منتقد فلسفه معرفی میشود؛ بهویژه با توجه به نقدهایی که در آثار مشهور او نسبت به برخی آموزههای فلسفی دیده میشود. بااینحال، تریگر استدلال میکند که مخالفتهای صریح غزالی به معنای کنار گذاشتن کامل سنت فلسفی ابنسینایی نیست. نویسنده در کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» با بررسی دقیق متون نشان میدهد که برخی عناصر فلسفهٔ ابنسینا در توضیح غزالی از شناخت عرفانی نقش مهمی دارند.
در نهایت، پژوهش الکساندر تریگر تصویری از عرفان فلسفی غزالی ترسیم میکند؛ تصویری که در آن عرفان در مواردی متأثر از مفاهیم و ساختارهای فلسفی است. یکی از نقاط قوت این استدلال، تکیهٔ نویسنده بر تحلیل متنی است. او بیش از ۸۰ قطعهٔ مهم را به انگلیسی ترجمه و با جزئیات بررسی کرده و در سراسر پژوهش نیز به متون دیگری ارجاع داده است. به همین دلیل، این کتاب پژوهشی تخصصی دربارهٔ ساختار معرفتشناسی عرفانی او و ریشههای فلسفی آن به شمار میرود.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
علم لدنی در اندیشه اسلامی اثری پژوهشی و دانشگاهی است که به بررسی دیدگاههای ابوحامد غزالی دربارهٔ شناخت عرفانی و رابطهٔ اندیشهٔ او با فلسفهٔ ابنسینا میپردازد. الکساندر تریگر در این کتاب تلاش میکند با بررسی دقیق آثار و نوشتههای غزالی، چگونگی شکلگیری مفهوم شناخت عرفانی در اندیشهٔ او را توضیح دهد و نشان دهد که آموزههای فلسفی ابنسینا چه نقشی در شکلگیری این دیدگاه داشتهاند. تمرکز کتاب بر پیوند میان فلسفه، عرفان و معرفتشناسی اسلامی است. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- تمرکز بر نظریهٔ شناخت عرفانی غزالی: تریگر به جای پرداختن کلی و پراکنده به زندگی و آثار غزالی، موضوع مشخصی را در مرکز پژوهش قرار میدهد و نشان میدهد که غزالی شناخت عرفانی را چگونه توضیح میدهد و این نوع شناخت چه جایگاهی در دستگاه فکری او دارد.
- بررسی رابطهٔ غزالی و ابنسینا: یکی از برجستهترین ویژگیهای این کتاب، بررسی تأثیر فلسفهٔ ابنسینا بر اندیشهٔ غزالی است. تریگر استدلال میکند که حتی با وجود نقدهای آشکار غزالی نسبت به فلسفه، نمیتوان رابطهٔ او با سنت ابنسینایی را به مخالفت کامل تقلیل داد.
- استفاده از شواهد متنی گسترده: نویسنده برای پیشبرد استدلال خود به بیش از ۸۰ قطعهٔ کلیدی میپردازد و آنها را به انگلیسی ترجمه و تحلیل میکند. با این روش استدلالهای خود را بر پایهٔ متنهای مشخص پیش برده است.
- نمایش پیوند میان فلسفه و عرفان: کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» مرز میان دو حوزهای را بررسی میکند که در بسیاری از روایتهای سادهشدهٔ تاریخ اندیشه، کاملاً جدا از یکدیگر معرفی میشوند. تریگر نشان میدهد که برای فهم برخی جنبههای عرفان غزالی، توجه به مفاهیم فلسفی و بهخصوص سنت ابنسینا اهمیت دارد.
- ساختار منظم و موضوعمحور: فهرست مطالب کتاب از مقدمهای دربارهٔ پارادایم جدید در مطالعات غزالی آغاز میشود و سپس فصلهایی دربارهٔ قلب، عقل و دانش، علم مکاشفه، چشیدن و مشاهده، الهام و وحی و رابطهٔ غزالی با سنت فلسفی را ادامه میدهد و در پایان به نتیجهگیری میرسد.
بازخورد به کتاب علم لدنی در اندیشه اسلامی
این کتاب شایستهٔ توجه کامل تمامی متخصصان این حوزه است. ژول یانسنز، دانشگاه کاتولیک لوون، بلژیک نشریهٔ انجمن شرقشناسی آمریکا، ۱۳۵.۲ (۲۰۱۵) (Jules Janssens, Catholic University Leuven, Belgium Journal of the American Oriental Society 135.2)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
علاقهمندان به فلسفهٔ اسلامی و پژوهشگران و دانشجویان الهیات اسلامی.
علاقهمندان به اندیشه و آثار ابوحامد غزالی و فلسفهٔ ابنسینا.
پژوهشگران عرفان و تصوف اسلامی.
علاقهمندان به تاریخ اندیشه در جهان اسلام.
دانشجویان فلسفه، ادیان و مطالعات اسلامی.
خوانندگانی که به مباحث معرفتشناسی علاقه دارند.
علاقهمندان به رابطهٔ فلسفه و عرفان.
خوانندگان آثار پژوهشی و دانشگاهی دربارهٔ اندیشهٔ اسلامی.
چرا کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» را بخوانیم؟
- برای شناخت دقیقتر اندیشهٔ غزالی: غزالی یکی از مهمترین متفکران تاریخ اسلام است و آثار او حوزههای مختلفی مانند الهیات، فلسفه، اخلاق و عرفان را دربرمیگیرد. بااینحال، شناخت یک متفکر بزرگ شاید بسیار دشوار باشد. تریگر در این اثر نظریهٔ شناخت عرفانی غزالی را انتخاب کرده و آن را با رویکردی تحلیلی دنبال میکند. خواندن این کتاب میتواند به مخاطب کمک کند تا به جای مواجهه با تصویری نامشخص از غزالی، با یکی از لایههای پیچیدهتر تفکر او آشنا شود. تمرکز پژوهش بر متنهای اصلی و تحلیل آنها نیز این امکان را فراهم میکند که خواننده مسیر استدلال نویسنده را دنبال کند.
- برای فهم بهتر رابطهٔ فلسفه و عرفان اسلامی: یکی از جذابترین جنبههای این پژوهش، بررسی رابطهٔ میان فلسفه و عرفان است. این دو حوزه گاهی در روایتهای عمومی تاریخ اندیشه به شکل دو جریان کاملاً متضاد معرفی میشوند، اما تاریخ واقعی اندیشه بسیار پیچیدهتر از چنین دوگانههایی است. کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» نشان میدهد که برای فهم برخی جنبههای اندیشهٔ عرفانی غزالی، نمیتوان از سنت فلسفی ابنسینا چشم پوشید. تریگر با بررسی منابع و قطعات متنی میکوشد این پیوند را توضیح دهد و نشان دهد که اندیشههای فلسفی چگونه میتوانند در شکلگیری صورتبندیهای عرفانی نقش داشته باشند.
- برای آشنایی با تأثیر ابنسینا بر غزالی: ابنسینا یکی از مهمترین چهرههای فلسفهٔ اسلامی است و تأثیر او بر متفکران پس از خود موضوع پژوهشهای فراوانی بوده است. اهمیت کتاب تریگر در این زمینه آن است که تأثیر ابنسینا را در ارتباط با نظریهٔ غزالی دربارهٔ شناخت عرفانی بررسی میکند. عنوان فرعی اثر نیز مستقیماً بر بنیان ابنسینایی این نظریه تأکید دارد. از این منظر، مطالعهٔ این کتاب میتواند برای خوانندگانی که میخواهند مسیر انتقال و دگرگونی ایدههای فلسفی در سنت اسلامی را دنبال کنند، بسیار مفید باشد.
- برای آشنایی با تصویری متفاوت از عرفان فلسفی: تریگر در پایان پژوهش خود تصویری منسجم از چیزی ارائه میکند که میتوان آن را عرفان فلسفی غزالی نامید؛ یعنی رویکردی که در آن عناصر عرفانی و فلسفی در کنار یکدیگر قابل بررسیاند. این نگاه میتواند برای خوانندهای که به تاریخ تحولات فکری در جهان اسلام علاقه دارد، دریچهای تازه باز کند. اهمیت اثر در این است که با بررسی متنها و پیوند دادن آنها به سنت فلسفی ابنسینا، امکان بازاندیشی دربارهٔ رابطهٔ میان فلسفه و عرفان را فراهم میکند.
کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» برای خوانندهای که میخواهد تصویری دقیقتر از نسبت فلسفه، عرفان و الهیات در اندیشهٔ غزالی به دست آورد، اثری قابلتوجه است. این کتاب به جای تکرار تصویر آشنای غزالی بهعنوان یکی از مخالفان فلسفه، به سراغ شواهد متنی میرود و رابطهٔ او با سنت ابنسینا را بررسی میکند. تمرکز بر شناخت عرفانی، تحلیل مفاهیم معرفتی و استفاده از تعداد زیادی قطعهٔ متنی باعث شده اثر برای کسانی که به مطالعهٔ جدی فلسفهٔ اسلامی و تاریخ اندیشه علاقه دارند، بسیار جذاب و خواندنی باشد.
دربارهٔ نویسنده
الکساندر تریگر استادیار مطالعات دینی در دانشگاه دالهاوزی (Dalhousie University) در هالیفاکس کانادا است. پژوهشهای او بر الهیات اسلامی، فلسفه عربی و مسیحیت سریانی و عربی متمرکز است و بهویژه بر انتقال اندیشههای الهیاتی و عرفانی از دوران باستان متأخر به صدر اسلام تأکید دارد.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ «علم لدنی در اندیشه اسلامی» لذت بردهاید و به دنبال آثار مشابه میگردید، بهتر است هنگام انتخاب کتاب بعدی به موضوع اصلی مورد علاقهٔ خود توجه کنید. اگر جذابترین بخش اثر برای شما اندیشهٔ غزالی است، پژوهشهایی دربارهٔ فلسفه و الهیات او انتخاب مناسبی خواهند بود؛ اگر رابطهٔ فلسفهٔ اسلامی با سنتهای یونانی و بهویژه ابنسینا برایتان جذابتر است، آثار مربوط به تاریخ فلسفهٔ اسلامی را بررسی کنید. همچنین کتابهایی دربارهٔ عرفان اسلامی، معرفتشناسی، کلام و تاریخ انتقال ایدههای فلسفی میتوانند تجربهای نزدیک به این اثر ایجاد کنند. در ادامه چند اثر مشابه در این زمینه به شما معرفی کردهایم.
کتاب «خدا و اخلاق» (God and Morality) اثر آن جفری پژوهشی در حوزهٔ فلسفهٔ دین و فرااخلاق است که به بررسی این پرسش میپردازد که باور به وجود خدا چه تأثیری بر تبیین ارزشها، الزامات و معرفت اخلاقی دارد. جفری در این اثر دیدگاههای مختلف دربارهٔ رابطهٔ خدا و اخلاق را بررسی میکند و به مسئلهٔ بنیانهای عینی ارزشها و الزامات اخلاقی میپردازد. از این نظر، «خدا و اخلاق» با کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» شباهتهایی دارد؛ هر دو اثر رابطهٔ میان باورهای دینی، فلسفه و پرسشهای بنیادین دربارهٔ معرفت و اخلاق را از رویکردی تحلیلی بررسی میکنند.
شباهتها با کتاب علم لدنی در اندیشه اسلامی:
- بررسی رابطهٔ دین و فلسفه
- پرداختن به پرسشهای بنیادین دربارهٔ معرفت
- بررسی نقش خدا در تبیین مسائل انسانی
- توجه به فلسفهٔ دین و الهیات
- تحلیل عقلانی باورهای دینی
- بررسی ارتباط میان اندیشهٔ دینی و مسائل اخلاقی
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «علم لدنی در اندیشه اسلامی» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر خواننده را به بررسی عمیقتر رابطهٔ میان خدا، دین، فلسفه و پرسشهای بنیادین دربارهٔ شناخت و ارزشهای انسانی دعوت میکنند و مجموعهای از استدلالها و دیدگاههای فلسفی را پیش روی مخاطب قرار میدهند.
- الهیات ابن سینا اثر روبرت ویزنوسکی
کتاب «الهیات ابنسینا» (Avicenna’s Metaphysics in Context) اثر روبرت ویزنوفسکی پژوهشی دربارهٔ شکلگیری و تحول اندیشههای فلسفی ابنسینا و جایگاه او در تاریخ فلسفهٔ اسلامی است. ویزنوفسکی در این اثر مفاهیمی مانند وجود و ماهیت، نفس، خدا، علیت، امکان و ضرورت را بررسی میکند و نشان میدهد که اندیشهٔ ابنسینا چگونه از سنتهای فلسفی پیشین تأثیر گرفته و در ادامه بر الهیات و فلسفهٔ اسلامی اثر گذاشته است. از این منظر، این کتاب با «علم لدنی در اندیشه اسلامی» الکساندر تریگر ارتباط نزدیکی دارد؛ زیرا هر دو اثر به بررسی دقیق سنت فلسفهٔ اسلامی و تأثیر اندیشهٔ ابنسینا بر شکلگیری دیدگاههای متفکران مسلمان میپردازند.
شباهتها با کتاب علم لدنی در اندیشه اسلامی:
- بررسی فلسفه و الهیات اسلامی
- تمرکز بر اندیشه و آثار ابنسینا
- بررسی رابطهٔ فلسفه و الهیات
- تحلیل مفاهیم بنیادین معرفت و هستی
- توجه به تأثیر فلسفهٔ ابنسینا بر اندیشهٔ اسلامی
- رویکرد پژوهشی و دانشگاهی به تاریخ فلسفهٔ اسلامی
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «علم لدنی در اندیشه اسلامی» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر برای خوانندگانی جذاباند که میخواهند با ساختار اندیشهٔ فلسفی در جهان اسلام و نقش ابنسینا در شکلگیری و تحول آن آشنا شوند.
سخن پایانی
کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» پژوهشی دربارهٔ یکی از مهمترین مسائل در بررسی اندیشهٔ غزالی است: اینکه شناخت عرفانی چگونه در دستگاه فکری او شکل میگیرد و چه ارتباطی با سنت فلسفی پیش از او دارد. الکساندر تریگر با تمرکز بر مفاهیمی مانند قلب، عقل، دانش، مکاشفه، شهود، الهام و وحی، تلاش میکند نظریهٔ شناخت عرفانی غزالی را به شکلی منظم بررسی کند. ساختار کتاب نیز این مسیر را دنبال میکند و از بحث دربارهٔ قلب و عقل تا بررسی الهام و وحی و در نهایت رابطهٔ غزالی با سنت فلسفی پیش میرود.
یکی از مهمترین ویژگیهای این اثر، توجه جدی آن به رابطهٔ غزالی و ابنسینا است. تریگر با بررسی بیش از ۸۰ قطعهٔ کلیدی و مقایسهٔ آنها با سنت فلسفی ابنسینایی، استدلال میکند که برای فهم کامل برخی جنبههای عرفان غزالی، نمیتوان از تأثیر فلسفهٔ ابنسینا چشم پوشید. همین رویکرد کتاب را به اثری مناسب برای کسانی تبدیل میکند که به دنبال پژوهشی دقیق دربارهٔ ساختار اندیشهٔ او و تعامل میان فلسفه و عرفان هستند.
در مجموع، کتاب «علم لدنی در اندیشه اسلامی» اثری تخصصی در حوزهٔ فلسفه، عرفان و الهیات اسلامی است که میتواند نگاه خواننده را به رابطهٔ میان دو سنت مهم فکری، یعنی فلسفه و عرفان، گستردهتر کند. برای دانشجویان و پژوهشگران این حوزه و همچنین خوانندگان علاقهمند به تاریخ فلسفه و عرفان اسلامی، مطالعهٔ این کتاب فرصتی برای مواجهه با یک پژوهش متنمحور و استدلالی دربارهٔ یکی از پیچیدهترین چهرههای تاریخ اندیشهٔ اسلامی فراهم میکند.