کانت و مسئله متافیزیک

هایدگر این کتاب را دربارهٔ ایمانوئل کانت (Immanuel Kant) نوشت و اغلب از این اثر به سادگی به عنوان «کانت بوخ» (Kantbuch) به معنای کتابِ کانت یاد می‌کرد. این کتاب به عنوان مجلد سوم از مجموعه آثار کامل هایدگر منتشر شده است و کتاب به یاد ماکس شلر تقدیم شده است. هایدگر در دهه ۱۹۲۰ آثار ایمانوئل کانت را به شکلی گسترده مطالعه کرد. تأثیر کانت در سراسر مشهورترین و تأثیرگذارترین اثر هایدگر، یعنی کتاب «هستی و زمان» مشهود است. کتابِ هایدگر درباره کانت را می‌توان مکملی برای بخش دومِ ناتمامِ این کتاب دانست.

کتاب «کانت و مسئله متافیزیک» تلاشی برای بازخوانی فلسفهٔ کانت از چشم‌انداز فلسفی هایدگر است. هایدگر در این کتاب «نقد عقل محض» را در ارتباط با مسئلهٔ بنیان‌گذاری متافیزیک بررسی می‌کند. از نظر او، پرسش اصلی این نیست که انسان چگونه مجموعه‌ای از گزاره‌های معتبر دربارهٔ جهان به دست می‌آورد، بلکه باید پرسید چه ساختاری امکان شناخت موجودات را برای موجودی متناهی مانند انسان فراهم می‌کند. به همین دلیل، تحلیل مفاهیمی مانند شناخت، عقل، شهود و زمان در کتاب کانت، برای هایدگر به مسئله‌ای هستی‌شناختی تبدیل می‌شود. 

یکی از مهم‌ترین محورهای کتاب، بررسی تخیل استعلایی است. هایدگر در تفسیر خود اهمیت ویژه‌ای برای قوهٔ تخیل استعلایی قائل می‌شود و آن را در پیوند با امکان وحدت شناخت بررسی می‌کند. در ساختار کتاب، مباحثی دربارهٔ شهود محض، عقل نظری و عملی، شاکله‌سازی استعلایی و زمان به این موضوع اختصاص یافته است. هایدگر بر این اساس می‌کوشد نشان دهد که تخیل استعلایی در تحلیل کانت می‌تواند به‌عنوان عاملی اساسی در پیوند میان دریافت حسی و تفکر فهمیده شود. مسئلهٔ زمان نیز در این مسیر اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند و به بحثی دربارهٔ ساختار شناخت و تناهی انسان منتهی می‌شود.

در بخش پایانی، بحث هایدگر از تفسیر کانت به پرسش دربارهٔ انسان و هستی‌شناسی بنیادی نزدیک‌تر می‌شود. او مسئلهٔ تناهی انسان را بررسی می‌کند و نسبت آن را با فهم هستی و مفهوم دازاین در اندیشهٔ خود توضیح می‌دهد. بنابراین، این کتاب عرصه‌ای است که در آن کانت و هایدگر با یکدیگر وارد گفت‌وگویی فلسفی می‌شوند. این مسیر در ساختار چهار بخش اصلی اثر نیز دیده می‌شود: بنیان‌گذاری متافیزیک، اجرای این بنیان‌گذاری، بررسی اصالت آن و در نهایت بازگشت به آن از طریق مسئلهٔ انسان و هستی‌شناسی بنیادی.

«کانت و مسئله متافیزیک» اثری فلسفی است که هایدگر در آن کانت را از دریچهٔ پرسش‌های اصلی فلسفهٔ خودش می‌خواند. بنابراین، این اثر یک زندگینامهٔ ساده نیست؛ بلکه تفسیری فلسفی و عمیق از نقد عقل محض است که مفاهیمی همچون متافیزیک، شناخت، زمان، تخیل استعلایی، تناهی و هستی‌شناسی بنیادی را در یک شبکهٔ مفهومی به هم پیوند می‌دهد. ساختار اثر نیز نشان می‌دهد که هایدگر به‌صورت مرحله‌به‌مرحله از مسئلهٔ مبنای متافیزیک به مسئلهٔ انسان و هستی‌شناسی بنیادی حرکت می‌کند. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، به‌ویژه علاقه‌مندان به فلسفهٔ مدرن.

کسانی که پیش‌زمینه‌ای از فلسفهٔ کانت و به‌خصوص «نقد عقل محض» دارند.

علاقه‌مندان به اندیشهٔ مارتین هایدگر و پروژهٔ هستی‌شناسی بنیادی او.

خوانندگانی که به رابطهٔ میان متافیزیک، معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی علاقه‌مندند.

پژوهشگرانی که دربارهٔ مفهوم زمان و ساختار شناخت تحقیق می‌کنند.

کسانی که از مطالعهٔ متون فلسفی دشوار، تحلیلی و مفهومی لذت می‌برند.

خوانندگانی که می‌خواهند نسبت میان کانت و فیلسوفان قرن بیستم را بهتر درک کنند.

علاقه‌مندان به تاریخ فلسفه که به جای یک معرفی مقدماتی، به دنبال یک تفسیر جدی و تخصصی هستند.

کتاب «کانت و مسئله متافیزیک» را باید خواند چون فرصتی برای مواجهه با یکی از مهم‌ترین خوانش‌های قرن بیستم از فلسفهٔ کانت فراهم می‌کند. اهمیت اثر فقط در موضوع آن نیست؛ بلکه در شیوه‌ای است که هایدگر از طریق آن مفاهیم کانتی را به پرسش‌های بنیادی‌تری دربارهٔ شناخت، زمان، تناهی انسان و امکان متافیزیک پیوند می‌دهد. این کتاب برای خواننده‌ای که می‌خواهد فراتر از آشنایی مقدماتی با کانت حرکت کند، می‌تواند دریچه‌ای به یکی از بحث‌برانگیزترین تفسیرهای فلسفهٔ کانتی و در عین حال مسیری برای شناخت بهتر برخی از مبانی اندیشهٔ هایدگر باشد.

مارتین هایدگر در سال 1889 به دنیا آمد و در سال 1976 درگذشت. او یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلسوفان اگزیستانسیالیسم آلمانی بود و او را یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان قرن بیستم می‌دانند. هایدگر در خانواده‌ای تنگدست به دنیا آمد، خانواده‌اش توان مالی فرستادن او به دانشگاه را نداشتند برای همین تصمیم گرفت به یک مدرسۀ مذهبی یسوعی برود. تحصیل در این مدرسه تأثیر عمیقی بر او گذاشت. زمانی که هایدگر 18 ساله بود یک کشیش کتابی از فیلسوف و روان‌شناس آلمانی فرانتس برنتانو به او هدیه داد، فرانتس در این کتاب به بررسی معانی مختلف آثار ارسطو پرداخته بود. مطالعۀ این کتاب تاثیر بسیاری بر روی هایدگر داشت و افکار فلسفی او را برانگیخت و معطوف به یافتن معنای وجود کرد.

او در نهایت توانست با حمایت کلیسا به دانشگاه فرایبورگ برود. او ابتدا رشتۀ الهیات خواند و به مرور آن‌قدر به فلسفه کشش پیدا کرد که دو سال بعد رشتۀ تحصیلی‌اش را به فلسفه تغییر داد و از آن پس زندگی‌اش را وقف فلسفه کرد. هایدگر تز دکترایش را در سال 1941 در حالی نوشت که تحت تأثیر نئوتومیسم و نئوکانتیانیسم قرار داشت. هایدگر از سال 1919 تا  1923 در دانشگاه فرایبورگ تدریس کرد. هایدگر سال‌ها در بالاترین سطح خلاقیت قرار داشت اما چیزی منتشر نکرد و فقط بر روی اندیشه‌هایش تمرکز کرده بود. یک سال پیش از مرگ هایدگر چاپ آثارش شروع شد که ظاهراً این آثار به ۱۰۰ جلد می‌رسد. از دیگر آثار مهم هایدگر می‌توان به «متافیزیک چیست»، «مقدمه‌ای بر متافیزیک»، «درباره ذات حقیقت»، «از تجربه‌ تفکر و گزین گویه‌‌ها»، «پایان فلسفه» و «متافیزیک نیچه» اشاره کرد.

اگر از مطالعهٔ «کانت و مسئله متافیزیک» لذت برده‌اید و به دنبال آثار مشابه می‌گردید، بهتر است کتاب بعدی خود را براساس نوع علاقه‌تان انتخاب کنید. اگر بیشتر به تفسیر هایدگر از فلسفهٔ مدرن علاقه دارید، مطالعهٔ «هستی و زمان» می‌تواند مسیر طبیعی بعدی باشد؛ اگر مسئلهٔ متافیزیک و تاریخ آن برایتان جذاب‌تر است، آثار مربوط به تاریخ فلسفهٔ مدرن و ایدئالیسم آلمانی انتخاب مناسبی هستند؛ و اگر بحث‌های مربوط به کانت برایتان مهم‌تر است، بهتر است سراغ پژوهش‌ها و شرح‌های تخصصی دربارهٔ «نقد عقل محض»، عقل محض، زمان، مقولات و تخیل استعلایی بروید. در ادامه دو اثر در همین زمینه به شما معرفی کرده‌ایم.

کتاب «نقد عقل محض» (Critique of Pure Reason) اثر ایمانوئل کانت (Immanuel Kant) یکی از مهم‌ترین آثار فلسفهٔ مدرن و اثری بنیادین در بررسی حدود و امکان شناخت انسان است. کانت در این کتاب با بررسی مفاهیمی مانند شناخت پیشین، عقل، تجربه، زمان، مکان، مقولات و متافیزیک می‌کوشد مشخص کند عقل انسان تا چه اندازه می‌تواند دربارهٔ واقعیت و مسائل متافیزیکی به شناخت معتبر دست پیدا کند. از همین رو، «نقد عقل محض» ارتباط نزدیکی با کتاب «کانت و مسئله متافیزیک» دارد؛ زیرا هایدگر نیز در اثر خود به بازخوانی «نقد عقل محض» و بررسی ظرفیت آن برای بنیان‌گذاری متافیزیک می‌پردازد. 

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «کانت و مسئله متافیزیک» لذت خواهید بُرد، چون «نقد عقل محض» سرچشمهٔ بسیاری از مباحثی است که هایدگر در تفسیر خود از کانت به آن‌ها بازمی‌گردد و مطالعهٔ آن به شما امکان می‌دهد با مفاهیم و پرسش‌های فلسفی مطرح‌شده در اثر هایدگر از نزدیک‌تر آشنا شوید.

کتاب «نظام ایدئالیسم استعلایی» (System des transzendentalen Idealismus) اثر فریدریش ویلهلم یوزف شلینگ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling) یکی از آثار مهم ایدئالیسم آلمانی و از نوشته‌های برجستهٔ شلینگ در سال ۱۸۰۰ است. شلینگ در این اثر، با تکیه بر سنت فلسفهٔ استعلایی کانت، به بررسی منشأ و ساختار شناخت، خودآگاهی، نسبت سوژه و جهان و روند شکل‌گیری آگاهی می‌پردازد. این کتاب از یک سو تفسیری گسترش‌یافته از فلسفهٔ استعلایی کانت است و از سوی دیگر، با طرح تاریخ خودآگاهی و پیوند میان طبیعت و ذهن، مسیر تازه‌ای در ایدئالیسم آلمانی می‌گشاید. از این منظر، «نظام ایدئالیسم استعلایی» با «کانت و مسئله متافیزیک» شباهت‌هایی دارد؛ زیرا هر دو اثر درگیر بازخوانی میراث فلسفی کانت و بررسی مسائل بنیادین شناخت و فلسفهٔ استعلایی هستند.

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «کانت و مسئله متافیزیک» لذت خواهید بُرد، چون شلینگ همان فضای فلسفیِ دشوار و عمیقی را دنبال می‌کند که برای خوانندهٔ اثر هایدگر جذاب است و با گسترش مسائل مطرح‌شده در فلسفهٔ کانت، امکان آشنایی با یکی از مهم‌ترین مسیرهای تحول ایدئالیسم آلمانی را فراهم می‌کند.

«کانت و مسئله متافیزیک» یکی از آثار شاخص مارتین هایدگر برای فهم نحوهٔ مواجههٔ او با فلسفهٔ کانت است. این کتاب به جای ارائهٔ یک شرح مقدماتی، وارد لایه‌های عمیق‌تر «نقد عقل محض» می‌شود و مسئلهٔ متافیزیک را با موضوعاتی مانند شناخت، زمان، تخیل استعلایی و تناهی انسان پیوند می‌دهد. همین رویکرد باعث شده است اثر جایگاهی مهم در مطالعات مربوط به کانت و هایدگر پیدا کند.

از ویژگی‌های مثبت کتاب می‌توان به ساختار منسجم بحث، تمرکز بر مسئلهٔ بنیان متافیزیک و تلاش برای نشان‌دادن ارتباط میان فلسفهٔ کانت و هستی‌شناسی بنیادی هایدگر اشاره کرد. البته این اثر متنی مقدماتی و ساده نیست و خواندن آن برای کسانی که با اصطلاحات فلسفی و مباحث «نقد عقل محض» آشنایی ندارند، ممکن است دشوار باشد. اما برای خواننده‌ای که آمادگی ورود به مباحث تخصصی فلسفه را دارد، همین پیچیدگی می‌تواند بخشی از ارزش و جذابیت کتاب باشد.

در نهایت، مطالعهٔ کتاب «کانت و مسئله متافیزیک» فرصتی برای دیدن فلسفهٔ کانت از زاویه‌ای متفاوت و آشنایی با یکی از مهم‌ترین تلاش‌های هایدگر برای پیوندزدن مسئلهٔ متافیزیک با پرسش از هستی و وضعیت انسان است. این اثر برای دانشجویان فلسفه، پژوهشگران و خوانندگانی که به فلسفهٔ مدرن، فلسفهٔ قاره‌ای و هستی‌شناسی علاقه دارند، می‌تواند مطالعه‌ای جدی و پربار باشد؛ مطالعه‌ای که نه‌تنها فهم خواننده از کانت را به چالش می‌کشد، بلکه راهی برای ورود عمیق‌تر به جهان فکری هایدگر نیز فراهم می‌کند.