شاه کرنش کنان می کشد

هرتا مولر در این اثر تجربه زندگی خود در رومانی دوران دیکتاتوری نیکلای چائوشسکو و مسیر دشوار او به سوی ادبیات و زندگی در غرب را روایت کرده و به رابطه پیچیده میان زبان، قدرت، ترس، خاطره، هویت و مقاومت می‌پردازد. مولر در این مقالات نشان می‌دهد که زبان فقط وسیله‌ای برای ارتباط نیست؛ زبان می‌تواند تحت سلطه حکومت قرار بگیرد، به ابزار برچسب‌زنی و سرکوب تبدیل شود و در عین حال راهی برای مقاومت و حفظ فردیت باشد. خاطرات کودکی، تجربه زندگی در حکومت تمامیت‌خواه، فشارهای سیاسی و تجربه نویسنده شدن، در کنار تأمل درباره چگونگی شکل‌گیری ادبیات در این مقالات قرار گرفته‌اند.

کتاب « شاه کرنش‌کنان می‌کُشد» مجموعه‌ای از مقاله‌های شخصی و ادبی است که در آن هرتا مولر به تجربه‌های زندگی و نویسندگی خود بازمی‌گردد. او دوران کودکی و جوانی خود را در رومانیِ تحت حکومت چائوشسکو روایت کرده است؛ دوره‌ای که فضای سیاسی حاکم، زندگی فردی و حتی زبان را تحت تأثیر قرار داده بود. مولر در این اثر توضیح می‌دهد که چگونه تجربه زیستن در چنین جامعه‌ای بر نگاه او به کلمات، سکوت، خاطره و نوشتن تأثیر گذاشت.

یکی از محورهای اصلی اثر، زبان و قدرت است. مولر زبان را هم می‌تواند ابزار سلطه و سرکوب ببیند و هم وسیله‌ای برای مقاومت و حفظ استقلال فردی در نظرش بگیرد. تجربه زندگی در یک حکومت تمامیت‌خواه باعث شده است که او نسبت به فاصله میان کلمه و معنا حساس شود؛ اینکه یک واژه چگونه می‌تواند واقعیت را پنهان کند، انسان‌ها را دسته‌بندی کند یا ترس ایجاد کند. همین نگاه در مقاله‌های کتاب نیز دیده می‌شود و نویسنده از تجربه‌های شخصی و خاطرات خود برای توضیح رابطه میان زبان، هویت و قدرت استفاده می‌کند.

در کنار مسائل سیاسی، خاطرات کودکی، خانواده، زبان مادری، مهاجرت و نویسندگی نیز جایگاه مهمی در کتاب دارند. مطالب این مقالات نشان می‌دهد مولر از تجربه‌های شخصی برای رسیدن به پرسش‌های گسترده‌تر درباره زبان و ادبیات استفاده می‌کند. این کتاب را می‌توان هم اثری درباره تجربه زندگی زیر یک حکومت سرکوبگر و هم تأملی عمیق درباره چگونگی تبدیل تجربه به ادبیات دانست.

کتاب «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» اثری متفاوت در میان نوشته‌های هرتا مولر است، زیرا در آن زندگی شخصی، تجربه سیاسی و نگاه ادبی نویسنده به شکلی جدایی‌ناپذیر در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. مولر در این مجموعه درباره دوران کودکی و زندگی در رومانی چائوشسکو صحبت می‌کند و سپس در سازوکار زبان، نقش کلمات در شکل دادن به واقعیت و مسیر تبدیل تجربهٔ زیسته به ادبیات نیز تأمل می‌کند. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که به ادبیات معاصر اروپا، خاطرات و نوشته‌های خودزندگی‌نامه‌ای، ادبیات سیاسی، آثار درباره دیکتاتوری و سرکوب و همچنین رابطه میان زبان و قدرت علاقه دارند. علاقه‌مندان به هرتا مولر نیز می‌توانند با مطالعه این اثر شناخت عمیق‌تری از ریشه‌های فکری و ادبی نوشته‌های او به دست آورند. اگر از مطالعهٔ کتاب‌هایی درباره تجربه زندگی در حکومت‌های تمامیت‌خواه، تبعید، مهاجرت، هویت، خاطره و مقاومت لذت می‌برید، این اثر احتمالاً برایتان جذاب خواهد بود. همچنین کسانی که به خودِ فرایند نویسندگی و این پرسش علاقه دارند که یک تجربه دشوار چگونه به ادبیات تبدیل می‌شود، می‌توانند از این مجموعه مقاله بهره زیادی ببرند.

کتاب «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» را باید خواند، زیرا فرصتی فراهم می‌کند تا رابطه میان زبان، قدرت و تجربه شخصی را از نگاه نویسنده‌ای تجربه کنیم که خود با سرکوب سیاسی و محدودیت‌های یک حکومت تمامیت‌خواه روبه‌رو بوده است. این اثر در کنار خاطرات شخصی، پرسش‌های مهمی درباره نقش کلمات، هویت، ترس، سکوت و نوشتن مطرح می‌کند و نشان می‌دهد ادبیات چگونه می‌تواند به ابزاری برای حفظ فردیت و بیان تجربه‌هایی تبدیل شود که در زبان رسمی جایی ندارند. یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده سبک مولر، استفاده خاص از زبان و توجه شدید به جزئیات است. در آثار او، تصویر و کلمه می‌توانند بار معنایی بسیار بیشتری از معنای ظاهری خود پیدا کنند. این کتاب فقط برای کسانی که به موضوعات سیاسی علاقه دارند مناسب نیست؛ دوستداران نثر ادبی و زبان خلاق نیز می‌توانند از آن لذت ببرند.

هرتا مولر رمان‌نویس، شاعر و مقاله‌نویس آلمانی است که در سال 1953 به دنیا آمد و در سال 2009 برندۀ جایزۀ نوبل ادبیات شد. مولر در جنوب غربی رومانی به دنیا آمد. خانواده‌اش بخشی از اقلیت آلمانی رومانی بودند. پدربزرگش کشاورز و تاجر ثروتمندی بود اما رژیم کمونیستی اموالش را مصادره کرد. پدرش در جنگ جهانی دوم جنگید و در دوران جمهوری سوسیالیستی رومانی رانندۀ کامیون بود و از همین طریق امرار معاش می‌کرد.

در سال 1945، مادرش که در آن زمان 17 ساله و یکی از صد هزار اقلیت آلمانی بود به اردوگاه‌های کار اجباری جماهیر شوروی تبعید شد و در سال 1950 از آن‌جا آزاد شد ولی فرستادن مادرش به همراه زنان بی‌گناه دیگر به اردوگاه کار اجباری همیشه باعث آزارش بود. زبان مادری مولر آلمانی است و رومانیایی را در مدرسه یاد گرفت. از سال 1976 به عنوان مترجم برای کارخانه‌ای کار می‌کرد اما در سال 1979 به دلیل امتناع از همکاری با پلیس مخفی رژیم کمونیستی اخراج شد.

اولین کتابش با عنوان «نادیرها»، سال 1982 در رومانی به زبان آلمانی منتشر شد و مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه اتوبیوگرافیک بود. این کتاب برندۀ جایزۀ کمیتۀ مرکزی اتحادیۀ جوانان کمونیست شد. با این‌که مولر تمام آثارش را به زبان آلمانی نوشته است اما خودش دو ملیتی است و در واقع هیچ خانه‌ای ندارد. برای همین در آثارش عدم هویت ملی و خانه به دوشی کاملاً برجسته است و همین منتقدان ادبی را جذب نوشته‌های مولر کرده است. 

از اوایل دهۀ 1990 آثارش در سطح بین‌المللی شهرت یافتند و به بیش از بیست زبان ترجمه شدند. مولر در محیط جمهوری سوسیالیستی رومانی تحت رژیم سرکوبگر نیکلای چائوشسکو خشونت و سرکوب را تجربه کرد و در آثارش به بررسی تأثیرات خشونت، ظلم و ترور می‌پردازد. مولر تا به امروز بیش از بیست جایزه از جمله جایزۀ بین‌المللی ادبی دوبلین (1998) و جایزۀ حقوق بشر فرانتس ورفل (2009)‌ را دریافت کرده است. از جمله آثار معروفش می‌توان به «سرزمین گوجه‌های سبز»، «گذرنامه» و «قرار ملاقات» اشاره کرد.

اگر از مطالعهٔ «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» لذت برده‌اید و به دنبال آثار مشابه می‌گردید، بهتر است هنگام انتخاب کتاب بعدی به سراغ آثاری بروید که در آن‌ها تجربه شخصی با تاریخ و سیاست پیوند خورده است. کتاب‌هایی درباره زندگی تحت حکومت‌های سرکوبگر، تبعید و مهاجرت، خاطرات سیاسی، سانسور، مقاومت، هویت و نقش زبان در شکل دادن به واقعیت می‌توانند انتخاب‌های مناسبی باشند. همچنین اگر وجه ادبی و زبانی اثر برایتان جذاب‌تر بوده است، بهتر است سراغ نویسندگانی بروید که از زبان شاعرانه، روایت‌های تکه‌تکه، خاطره‌محوری و مقاله‌های شخصی برای بیان تجربه‌های تاریخی استفاده می‌کنند. در ادامه چند اثر با حال‌وهوای مشابه به شما معرفی کرده‌ایم که می‌توانند برایتان جذاب باشند. 

کتاب «کمونیسم رفت، ما ماندیم و حتی خندیدیم» (How We Survived Communism and Even Laughed) اثر اسلاونکا دراکولیچ، نویسنده و روزنامه‌نگار کروات، روایتی جذاب، صمیمی و گاه طنزآمیز از زندگی روزمره در کشورهای اروپای شرقی دوران کمونیسم است. دراکولیچ از تجربه‌های ملموس مردم، کمبود کالا، محدودیت‌های اجتماعی، وضعیت زنان و تلاش برای حفظ زندگی عادی در شرایط دشوار می‌گوید و از همین منظر، این کتاب با «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» شباهت‌هایی دارد؛ هر دو کتاب تصویری انتقادی از زندگی زیر سایهٔ نظام‌های اقتدارگرا ترسیم می‌کنند و نشان می‌دهند که سیاست چگونه به جزئی‌ترین بخش‌های زندگی روزمره نفوذ می‌کند. اگر از مطالعهٔ کتاب‌هایی درباره کمونیسم، دیکتاتوری، زندگی پشت پردهٔ نظام‌های سیاسی و روایت‌های اجتماعی اروپای شرقی لذت می‌برید، «کمونیسم رفت، ما ماندیم و حتی خندیدیم» می‌تواند انتخابی خواندنی و متفاوت باشد.

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «شاه کرنش کنان می‌کشد» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر با فاصله گرفتن از روایت‌های سیاسی، تأثیر حکومت و ایدئولوژی را در زندگی روزمره و تجربهٔ افراد نشان می‌دهند و در کنار نگاه انتقادی، از طنز و روایت‌های انسانی برای جذاب‌تر کردن موضوعی جدی و تاریخی استفاده می‌کنند.

کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی» (Memoirs of a Political Idiot ) اثر یاسمینا تشانویچ، روایتی طنزآمیز، تلخ و انتقادی از تجربهٔ زندگی و سیاست در یوگسلاوی سابق و فضای پرتنش سیاسی آن دوران است. تشانویچ با زبانی صریح و گاه گزنده، از ایدئولوژی، قدرت، جنگ، تبلیغات سیاسی و تأثیر تحولات اجتماعی بر زندگی مردم می‌گوید و از خلال تجربه‌های شخصی، تصویری متفاوت از جامعه‌ای درگیر فروپاشی و بحران ترسیم می‌کند. این کتاب از نظر پرداختن به زندگی در فضایی آکنده از فشار سیاسی، ترس، سرکوب و بی‌اعتمادی، با کتاب «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» شباهت‌هایی دارد؛ هر دو اثر نشان می‌دهند که نظام‌های سرکوبگر چگونه به زندگی روزمره نفوذ می‌کنند و آزادی، امنیت و روابط فردی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. اگر به کتاب‌های سیاسی، خاطرات تاریخی، ادبیات ضداقتدارگرا و روایت‌هایی دربارهٔ تجربهٔ زندگی در حکومت‌های سرکوبگر علاقه دارید، «خاطرات یک ابله سیاسی» انتخابی خواندنی و تأمل‌برانگیز خواهد بود.

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «شاه کرنش کنان می‌کشد» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر با تکیه بر تجربه‌های شخصی و نگاهی انتقادی، تصویری ملموس از زندگی زیر فشار نظام‌های سیاسی سرکوبگر ترسیم می‌کنند و تأثیر سیاست بر زندگی، آزادی و روابط افراد را در قالب داستان‌ها و تجربه‌های قابل لمس نشان می‌دهند.

گاهی برای روایت یک دوره تاریخی، لازم نیست درباره زندان‌ها، بازجویی‌ها و حکومت‌های سرکوبگر مستقیماً سخن گفت؛ کافی است نشان دهیم که ترس چگونه وارد زبان می‌شود و کلمات چگونه تحت تأثیر قدرت تغییر می‌کنند. کتاب «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» اثری است که تاریخ را از زاویه‌ای شخصی و زبانی بررسی می‌کند. هرتا مولر در این مجموعه مقالات به دوران کودکی و جوانی خود در رومانی، تجربه زندگی در حکومت چائوشسکو، مهاجرت و مسیر ورودش به ادبیات بازمی‌گردد و از خلال این خاطرات درباره زبان، قدرت، ترس و هویت سخن می‌گوید.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مطالعهٔ این کتاب، توجه دوباره به قدرت زبان است. مولر نشان می‌دهد کلمات می‌توانند برای سلطه و سرکوب استفاده شوند، اما در عین حال می‌توانند راهی برای مقاومت و حفظ فردیت باشند. از این منظر، این کتاب نه‌تنها برای علاقه‌مندان به ادبیات هرتا مولر، بلکه برای کسانی که به ادبیات سیاسی، تاریخ اروپای شرقی، خاطرات دوران دیکتاتوری و رابطه میان ادبیات و قدرت علاقه دارند، اثری قابل‌توجه است.

در نهایت، کتاب «شاه کرنش‌کنان می‌کشد» را می‌توان اثری برای خواننده‌ای دانست که از ادبیات انتظار دارد فراتر از روایت یک داستان یا ثبت یک خاطره حرکت کند. این کتاب درباره چگونگی تبدیل تجربه به ادبیات، درباره قدرت کلمات و درباره تلاش فرد برای حفظ هویت خود در شرایطی است که قدرت سیاسی می‌کوشد زبان و واقعیت را تحت کنترل بگیرد. مطالعه آن می‌تواند دریچه‌ای برای شناخت بهتر جهان فکری هرتا مولر و همچنین درک عمیق‌تر نقش ادبیات در روایت تجربه‌های دشوار تاریخی باشد.

بیزار بودم از آن کشتزار یکدنده که گیاهان خودرو و حیوان‌های وحشی را فرومی‌بلعید تا گیاهان پرورشی و حیوان‌های اهلی را خوراک بدهد. هر کشتزار ذرت عزاکده‌ای بود: منظری چشمگیر و گسترده و بی‌کران از انواع مرگ. همه‌چیز در کار مرگ بود. گل‌ها تقلیدی بودند از گردن و بینی و چشم و لب و زبان و انگشت و ناف آدمیزاد. آرام نداشتند. زردی و سفیدی و سرخی و کبودی اندام‌های بدن را قرض می‌گرفتند و هرآن‌چه متعلق به خودشان نبود به باد می‌دادند. سپس همین رنگ‌ها می‌رفتند به پوست مردگان. زندگان از سر حماقت پی‌جوی همان گل‌ها می‌شدند و هنگام رفتن جان از بدن مردگان گل‌ها می‌شکفتند. در ملاقات آن مُرده، ناخن کبود و غضروف زرد و نرمه‌ی نیم‌سبز گوش و جای دندان گیاهان دیدم و دانستم به جانش افتاده‌اند و با ولع، نه در گور، که در زیباترین اتاق خانه در کار تجزیه‌اش‌اند. در کوچه‌های روستا و میان خانه‌ها و چاه آب و درختان فکر می‌کردم ریشه‌ی جهان همان جاست. بهتر است روی فرشی از جنس آسفالت زندگی کنی که آن هم فقط در شهر هست. نمی‌خواستم گرفتار آن شهرفرنگِ شکوفان شوم که مایه‌ی تباهی همه‌ی رنگ‌هاست. نمی‌خواستم تنم را دودستی تقدیم آن تابستان داغ و خوره‌ی مخفی پسِ میوه‌ها کنم. چه می‌خواستم؟ می‌خواستم رها از ریشه‌ها روی فرشی زندگی کنم که آسفالت کفَش آن‌قدر مستحکم است که مرگ نمی‌تواند از زیر زمین به قوزک پا چنگ بیندازد.