ویرانگریهای ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و وحشتهای پس از آن، جهان را شگفتزده کرد اما درگیری اسرائيل و فلسطین تاریخچهای طولانیتر دارد. کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» (A Very Short History of the Israel–Palestine Conflict) اثر ایلان پایه (Ilan Pappe) استاد تاریخ در مؤسسه مطالعات عربی و اسلامی و مدیر مرکز اروپایی مطالعات فلسطین در دانشگاه اکستر است و اولینبار در سال ۲۰۲۴ منتشر شد.
این کتاب یک راهنمای مناسب برای درک درگیری میان اسرائیل و فلسطین است و توضیح میدهد که شاید هنوز هم بتوان راهی خروجی برای این درگیری پیدا کرد. این کتاب با تکیه بر اسناد تاریخی و تحلیلهای مستند، خواننده را با چرایی و چگونگی پیدایش این بحران پیچیده آشنا میسازد.
در ادامهٔ مطلب با ما همراه باشید تا بیشتر با این اثر روشنگر آشنا شویم.
دربارهٔ کتاب
کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» اثر ایلان پایه یکی از مهمترین روایتهای تاریخی دربارهی مناقشهٔ فلسطین و اسرائیل است که با نگاهی انتقادی، ریشههای شکلگیری این بحران را از اوایل قرن بیستم تا تحولات معاصر بررسی میکند. ایلان پایه، تاریخنگار اسرائیلی، در این اثر نشان میدهد که نزاع حاضر نتیجهٔ مجموعهای از روندهای استعمار، ملیگرایی، مهاجرت، جنگ و سیاستهای بینالمللی است. در بخشهای میانی کتاب، نویسنده از جنگ ۱۹۴۸ و شکلگیری دولت اسرائیل و آوارگی فلسطینیان سخن میگوید و این رخدادها را در بستر تاریخی خود تحلیل میکند.
یکی از نکات برجستهٔ اثر، تأکید نویسنده بر پیامدهای انسانی آن برای مردم فلسطین است؛ روایتی که تلاش میکند صدای طرف مغلوب تاریخ را نیز وارد متن اصلی کند. این کتاب با رویکردی تحلیلی و مستند، نهتنها تاریخ سیاسی این مناقشه را توضیح میدهد، بلکه به مخاطب کمک میکند تا لایههای عمیقتر نزاع اسرائیل و فلسطین را نیز درک کند.
نویسنده در این کتاب نشان میدهد که آغاز درگیری میان اسرائیل و فلسطین نه در سال ۲۰۲۳ آغاز شد و نه در سال ۱۹۶۷، زمانی که اسرائيل کرانهٔ باختری را اشعال کرد و نه حتی آغاز آن در سال ۱۹۴۸ رقم خورد؛ یعنی زمانی که دولت اسرائيل اعلام شد. این درگیری در سال ۱۸۸۲، زمانی که اولین مهاجران صهیونیست به فلسطین عثمانی آن زمان رسیدند، آغاز شد. ایلان پاپه تاریخ دو ملت را که اکنون یک سرزمین مشترک دارند، از هم جدا میکند. پاپه با بازگشت به پدران بنیانگذار صهیونیسم، ما را به طرز ماهرانهای از پیچ و خمهای سیاست بینالمللی در قبال اسرائیل و فلسطین، مقاومت فلسطینیان در برابر اشغال و تغییراتی که در خود اسرائیل رخ میدهد، عبور میدهد.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» یکی از مهمترین آثار تحلیلی دربارهٔ ریشهها و روند شکلگیری مناقشهٔ فلسطین و اسرائیل است که با زبانی روشن و مبتنی بر اسناد تاریخی، خواننده را با ابعاد سیاسی، اجتماعی و انسانی این بحران آشنا میکند. نویسنده با نگاهی انتقادی و مستند، تلاش میکند لایههای پنهان تاریخ، نقش استعمار، آوارگی فلسطینیان و پیامدهای جنگهای متعدد را نیز بهصورت منسجم توضیح دهد. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- رویکرد تاریخی و مستند: پایه در این کتاب بهجای روایت احساسی یا یکسویه، از اسناد، رویدادها و تحلیل تاریخی استفاده میکند تا خواننده بتواند سیر شکلگیری نزاع را بهصورت دقیق و مرحلهبهمرحله دنبال کند.
- تمرکز بر ریشههای بحران: یکی از ویژگیهای برجستهٔ کتاب، پرداختن به آغاز مناقشه از دوران قیمومت بریتانیا و تحولات منتهی به جنگ ۱۹۴۸ است؛ یعنی نویسنده بحران را از ریشه بررسی میکند.
- توجه به تجربهٔ فلسطینیان: نویسنده در این اثر به آوارگی، نکبت و پیامدهای انسانی جنگ برای مردم فلسطین نیز میپردازد و همین موضوع به کتاب عمق بیشتری میدهد.
- نثر روشن و قابلفهم: با وجود محتوای پژوهشی و تاریخی، زبان کتاب پیچیده و دشوار نیست و همین باعث میشود هم برای مخاطب عمومی و هم برای دانشجویان و پژوهشگران قابل استفاده باشد.
- نگاه انتقادی به روایتهای رایج: ایلان پایه در این کتاب تلاش میکند روایتهای تثبیتشده دربارهٔ مناقشهٔ اسرائیل و فلسطین را بازخوانی کند و از زاویهای انتقادی به نقش قدرتهای سیاسی و بینالمللی نگاه کند.
بازخوردها به کتاب تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)
- ایلان پاپه یکی از اصیلترین، رادیکالترین و صریحترین مورخان جدید اسرائیل است. آوی شلایم، نویسنده کتاب «سه جهان» (Avi Shlaim, author of Three Worlds)
- کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» بهترین منبع موجود در مورد یکی از مداومترین تراژدیهای استعماری-مهاجرانی در جهان است. در بحبوحه قتل عام غزه، گوش دادن به ایلان پاپه، مورخ برجسته خاورمیانه و محققی قهرمان و متعهد به عدالت و آزادی، ضروری است. عبدالرزاق تکریتی، رئیس بنیاد آموزشی عرب-آمریکایی در مطالعات عرب (Abdel Razzaq Takriti, Arab-American Educational Foundation Chair in Arab Studies)
- ایلان پاپه به روشنی و اختصار تاریخ وحشیانه اشغال و آپارتاید اسرائیل را در طول بیش از یک قرن افشا میکند و بینشهای قانعکنندهای در مورد ریشههای مناقشه فعلی ارائه میدهد. گریس بلکلی، نویسنده کتاب «سرمایهداری لاشخور» (Grace Blakeley, author of Vulture Capitalism)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب منبعی ضروری برای دانشجویان علوم سیاسی، تاریخ خاورمیانه و روابط بینالملل است که به دنبال درک عمیقتر از ریشههای یکی از پیچیدهترین بحرانهای قرن بیست و یکم هستند. این اثر برای مخاطبانی که به تحلیلهای انتقادی علاقه دارند، بسیار جذاب خواهد بود و کسانی که دغدغهٔ فهمِ ابعاد انسانی، استعماری و تاریخی این مناقشه را دارند، از نگاهِ موشکافانه و مستند ایلان پایه در این اثر بهرهٔ فراوان خواهند برد. علاوه بر این، فعالان سیاسی و اجتماعی، پژوهشگران مطالعات صلح، و علاقهمندان به واکاویِ دقیقِ رویدادهای سرنوشتساز خاورمیانه، این کتاب را بهعنوان مرجعی روشنگر برای بازخوانیِ تاریخچه نزاع اسرائیل و فلسطین و درک چراییِ تداوم تنشها در این منطقه خواهند یافت.
چرا کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» را بخوانیم؟
- برای بازخوانی انتقادی روایتهای تاریخنگاری: ایلان پایه بهعنوان یکی از چهرههای شاخص مورخان جدید اسرائیل، با دسترسی به اسناد آرشیوی طبقهبندینشده، روایتهای سنتی و رسمی صهیونیستی را به چالش میکشد. خواندن این کتاب به شما کمک میکند تا بفهمید چگونه روایتهای پیروزمندانه در طول دههها بازتولید شدهاند و چرا برای درک حقیقت، باید به فراتر از روایتهای رایجِ رسانهای نگاه کرد. این کتاب به شما میآموزد که چگونه تاریخنگاری میتواند به ابزاری برای مشروعیتبخشی یا نقدِ قدرت تبدیل شود و از این طریق، دیدگاه انتقادی شما را نسبت به منابع اطلاعاتی تقویت میکند.
- برای درک ریشههای استعماری مناقشه: بسیاری از تحلیلها، نزاع اسرائیل و فلسطین را یک درگیری مذهبی یا قومیِ دیرینه جلوه میدهند؛ اما این کتاب با تکیه بر تحلیلهای ساختاری، ماهیت استعماری این پروژه را آشکار میکند. با مطالعه این اثر، متوجه خواهید شد که چگونه ایدئولوژیهای ملیگرایانه اروپایی و طرحهای استعماری قرن بیستم، زیربنای شکلگیری دولت اسرائیل را بنا نهادند. این دیدگاه کلان به شما کمک میکند تا مناقشه را در بستر واقعیاش یعنی تقابل میان یک پروژهی استعماری و مردم بومی سرزمین فلسطین، بهتر تحلیل کنید.
- برای مطالعهٔ تاریخ و سیاستهای معاصر: بسیاری از وقایع امروزِ خاورمیانه، از شهرکسازیها گرفته تا پیچیدگیهای روند صلح و بنبستهای دیپلماتیک، ریشه در تصمیمات و وقایعِ دهههای ابتدایی قرن بیست و بیستویکم دارند. این کتاب به شما کمک میکند تا نقاط اتصالِ تاریخی را پیدا کنید و متوجه شوید که تحولات امروزه درواقع ادامهٔ منطقیِ همان سیاستهای دیروزند. داشتن این دانشِ تاریخی، توانایی شما را در تحلیلِ خبرهای روز و پیشبینیِ احتمالیِ روندهای آتی منطقه بهشدت افزایش میدهد.
- برای ارتقای مهارت تفکر تحلیلی و سواد سیاسی: کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» نوعی تمرینِ فکری برای کسانی است که میخواهند بیاموزند چگونه اطلاعات پیچیده سیاسی را پردازش کنند. نویسنده با استدلالهای منطقی، ارجاع به اسناد و تحلیلِ انگیزههای بازیگران مختلف، به خواننده یاد میدهد که چگونه الگوهای رفتاریِ قدرتهای جهانی و منطقهای را شناسایی کند. این کتاب به شما کمک میکند تا به یک تحلیلگرِ آگاه تبدیل شوید که میتواند روایتهای متناقض را به چالش بکشد و به تحلیلهای مستقل دست یابد.
کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» را باید خواند، زیرا این اثر یکی از دقیقترین و انتقادیترین نگاهها را به یکی از غامضترین بحرانهای تاریخ معاصر دارد. خواندن این کتاب به معنای داشتن سفری برای رمزگشایی روایتهای رسمی و درکِ زیرلایههایی است که در رسانههای جریان اصلی نادیده گرفته میشوند؛ به همین دلیل، برای هر کسی که به دنبال فهمِ چراییِ بنبستهای سیاسی، نقشِ استعمار و تأثیرِ سیاستهای جهانی بر سرنوشت دو ملت درگیر است، این کتاب نه یک پیشنهاد، بلکه یک ضرورت مطالعاتی محسوب میشود که ابزارهای فکری لازم برای تحلیلِ مستقلِ این نزاع را در اختیار مخاطب قرار میدهد و او را از قضاوتهای سطحی نجات میدهد.
دربارهٔ نویسنده
ایلان پایه مورخ و دانشمند علوم سیاسی اسرائيلی است که در ۱۹۵۴ به دنیا آمد. او استاد تاریخ در مؤسسه مطالعات عربی و اسلامی و مدیر مرکز اروپایی مطالعات فلسطین در دانشگاه اکستر است که به خاطر آثارش در مورد درگیری اسرائیل و فلسطین و به عنوان چهرهای پیشرو در میان مورخان جدید شناخته میشود. تحقیقات پاپه بر اخراج و فرار فلسطینیان در سال ۱۹۴۸ متمرکز است که او آن را یک کمپین پاکسازی قومی عمدی توصیف میکند و از طرح دالت به عنوان یک طرح اولیه یاد میکند.
او نویسنده بیش از دوازده کتاب، از جمله کتاب پرفروش «پاکسازی قومی فلسطین» (The Ethnic Cleansing of Palestine) است. در سال ۲۰۱۷، او جایزه یک عمر دستاورد میدل ایست مانیتور را در مراسم اهدای جوایز کتاب فلسطین دریافت کرد. پاپه، متولد حیفا، اسرائیل، مدرس ارشد دانشگاه حیفا (1984-2007) و رئیس موسسه مطالعات فلسطین و اسرائیل امیل توما (2000-2008) بود. او در سال 2008 پس از مواجهه با انتقادات در کنست و دریافت تهدید به مرگ، اسرائیل را ترک کرد.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» لذت بردید و به دنبال آثار مشابه با سبک انتقادی و تحلیلی آثار ایلان پایه میگردید، بهتر است به سراغ کتابها و آثار مورخان جدید و نویسندگانی بروید که در حوزه مطالعات پسااستعماری و تاریخنگاریِ انتقادی خاورمیانه فعالیت میکنند. بررسی کتابشناسیِ منابعِ معتبر دانشگاهی، دنبال کردن انتشارات تخصصی در حوزه خاورمیانه و جستوجوی نویسندگانی که بهطور پیوسته روایتهای مسلطِ استعماری را با شواهد تاریخی به چالش میکشند، مسیر رسیدن به بهترین آثار در این سبک مطالعاتی خواهد بود. همچنین اگر از مطالعهٔ این کتاب لذت بردید، خواندن کتابهای زیر را نیز به شما پیشنهاد میکنیم.
- اختراع قوم یهود اثر شلومو زند
کتاب «اختراع قوم یهود» (The Invention of the Jewish People) اثر شلومو زند یکی از ستونهای اصلی تاریخنگاری انتقادی در فضای آکادمیک اسرائیل محسوب میشود که باورهای عمومی دربارهٔ هویت و تاریخ را به شکلی بنیادی به چالش میکشد. شلومو زند در این اثر جنجالی و پژوهشی، اسطورههای ملیگرایی یهودی و مفهوم ملت-نژاد را زیر سؤال میبرد و با تکیه بر شواهد تاریخی، نشان میدهد که چگونه هویت یهودی از یک دین، به یک قوم یا ملت با ریشههای سیاسی مشترک تبدیل شده است. این کتاب در امتدادِ همان رویکرد انتقادی و ساختارشکنانهٔ ایلان پایه حرکت میکند؛ بهطوریکه هر دو اثر با کنار زدن پرده از روی روایتهای رسمی و دولتی، درکِ عمیقتر و مستندتری از تاریخ منطقه به خواننده ارائه میدهند و برای کسانی که به دنبال تحلیلهای سیاسی انتقادی و واکاوی دقیقِ بنیادهای ایدئولوژیکِ مناقشاتِ خاورمیانه هستند، مکمل یکدیگر محسوب میشوند.
شباهتها با کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)»:
- رویکرد تاریخنگاری انتقادی (تجدیدنظرطلبانه)
- بازخوانی و واسازی روایتهای رسمی و ملیگرایانه
- تمرکز بر نقد ایدئولوژیهای سیاسی پشتصحنهٔ تاریخ
- استناد به متون علمی و منابع غیررسمی برای اثبات ادعاها
- دیدگاه مستقل و ساختارشکنانه در قبال اسطورههای هویت ملی
از مطالعهٔ «اختراع قوم یهود» نیز لذت خواهید برد، زیرا این کتاب همان لذتِ کشف حقیقت و هیجانِ فکریِ مواجهه با واقعیتهای پنهان را که در آثار ایلان پایه تجربه کرده بود، دوباره برایتان زنده میکند. اگر از واکاویِ لایههای پنهان تاریخ و شکستنِ تابوهای ذهنی دربارهٔ هویت و سیاست لذت میبرید، سبکِ جسورانه، استدلالی و پژوهشی شلومو زند در بازخوانی تاریخ، دقیقاً همان تجربهای است که بهدنبال آن هستید؛ چرا که این کتاب نهتنها دایرهٔ دانش شما را گسترش میدهد، بلکه به شما کمک میکند تا نگاهی منتقدانه، مستقل و غیرقالبی نسبت به مفاهیم هویت ملی و تاریخی که در سیاستهای امروز منطقه دخیل هستند، پیدا کنید.
- غزه در بحران اثر نوام چامسکی
کتاب «غزه در بحران» (Gaza in Crisis) نوشتهٔ نوام چامسکی، واکاویِ تند و صریح از سیاستهای تهاجمی و پیامدهای انسانیِ محاصره و جنگ در نوار غزه است. این اثر که در واقع تلاقیِ اندیشههای دو تن از برجستهترین منتقدانِ سیاستهای اسرائیل است، شباهتهای ساختاریِ عمیقی با کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» دارد؛ چرا که هر دو اثر بهدنبال کنار زدنِ پوششهای رسانهای و افشای مکانیسمهای قدرت و ستم در خاورمیانه هستند. در حالی که ایلان پایه در اثرِ خود بیشتر بر بستر تاریخی متمرکز بود، در «غزه در بحران» تمرکز بر رویدادهای معاصر و تحلیلِ استراتژیکِ سیاستهای جهانی پیرامون غزه است؛ با این حال، هر دو کتاب با رویکردی ضدِ جریانِ اصلی و مبتنی بر حقوق بشر، به دنبال بازگرداندنِ روایتِ انسانی و واقعی به قلبِ مباحثاتِ سیاسی هستند و برای مخاطبانی که به دنبال درکِ پیوندِ میانِ قدرتِ نظامی و سیاستهای کلانِ بینالمللی هستند، منبعی فوقالعاده محسوب میشوند.
شباهتها با کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)»:
- رویکرد تحلیلیِ ضدِ جریانِ اصلی و منتقدانه
- تکیه بر اصول اخلاقی و حقوق بشر برای نقد قدرت
- واکاویِ نقشِ قدرتهای جهانی در تداومِ بحران
- تلاش برای تغییر روایتِ رسمیِ غالب در رسانهها
- تداوم در رویکردِ حقیقتجو و بیپرده در مسائل سیاسی
از مطالعهٔ «غزه در بحران» لذت خواهید برد، زیرا این کتاب پاسخی به نیازِهایتان برای درکِ پیوندهای نامرئی میان سیاستهای کلان جهانی و وقایعِ عینی در منطقه است. اگر از سبکِ شفاف و جسورانهٔ ایلان پایه لذت بردهاید، این اثر، بُعد جدیدی از تحلیلِ ژئوپلیتیک و اخلاقی را برای شما میگشاید که نهتنها اطلاعاتِ بهروزی از بحران غزه ارائه میدهد، بلکه توانایی شما را در تحلیلِ روندهایِ سیاسیِ جاری در سطح بینالمللی نیز به چالش میکشد و تقویت میکند.
سخن پایانی
کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» اثر ایلان پایه یک منبع تحلیلی و انتقادیِ بنیادین است که ذهن مخاطب را به چالش میکشد. ویژگی اصلی این اثر، توانایی آن در عبور از روایتهای غالب و یکسویه است؛ بهطوریکه خواننده با مطالعهٔ آن، به ابزارهایی مجهز میشود که میتواند پیچیدگیهای این بحران را بر پایه واقعیتهای مستند و تحلیلهای ساختاری درک کند. این کتاب با بهرهگیری از اسناد آرشیوی و نگاهی پژوهشمحور، جایگاه خود را به عنوان یکی از ستونهای اصلی مطالعات خاورمیانه تثبیت کرده است و خواندن آن به معنای مواجهه با لایههای پنهانِ حقیقت است.
فواید مطالعهٔ این کتاب برای مخاطبان، فراتر از کسب اطلاعات تاریخی است؛ این اثر ظرفیت تفکر انتقادی را در خواننده ارتقا میدهد و به او کمک میکند تا میان رخدادهای گذشته و وقایع جاری در منطقه، ارتباطی منطقی برقرار سازد. کسانی که به دنبال درک ریشههای عمیق مناقشه و مفهوم عدالت در تاریخ هستند، با خواندن این کتاب متوجه خواهند شد که چطور تاریخچه نزاع اسرائیل و فلسطین میتواند دیدگاه آنان را نسبت به سیاستهای جهانی و مفاهیمی نظیر استعمار تغییر دهد.
برای تمامی کسانی که دغدغهٔ فهمِ حقیقت و تحلیلِ مستقلِ مسائل جهانی را دارند، مطالعهٔ این اثر یک گام اساسی است. کتاب «تاریخچهٔ نزاع (اسرائیل و فلسطین)» با نثری گیرا و رویکردی جسورانه، مسیرِ مطالعهای را برای شما هموار میکند. پیشنهاد ما این است که اگر به دنبال منبعی معتبر و قابل اتکا برای شناخت این بحران هستید، این کتاب را در اولویت لیست مطالعهٔ خود قرار دهید؛ چرا که دانشِ حاصل از تحلیلهای ایلان پایه، چراغِ راهی برای درکِ دقیقترِ تاریخ و آیندهٔ خاورمیانه خواهد بود. از نظر محتوایی، این کتاب برای مخاطبانی که به تاریخ خاورمیانه، مناقشه فلسطین و اسرائیل، و تحلیلهای سیاسی-تاریخی علاقه دارند، بسیار خواندنی است.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
انگیزهٔ دوم شکلگیری صهیونیسمِ یهودی ملیگرایی بود. در آستانهٔ قرن جدید، بسیاری از گروهها در اروپا، که زیر یوغ امپراتوریهای بزرگ و بیدروپیکری مانند روسیه و اتریش-مجارستان بودند، به جنبشهای ملیگرایانه پیوستند و برای بازگرداندن حقوق ازدسترفتهشان مبارزه کردند. لهستان، اوکراین، چک، صربستان و بسیاری از جمعیتهای قومیزبانی دیگر به دنبال استقلال ملیفرهنگی بودند. از دید نخبگانِ یهودی، چهارچوب ملی ابزاری بود برای مدرنسازی هویت یهودی تا آن را بهاصطلاح کاملاً بهروز کنند. چنین کاری مستلزم احیای زبان باستانی عبری و بازخوانیِ سیاسی متون مذهبی یهودیت بود که مهمترینِ آنها عهد عتیق است. صهیونیستهای سکولار، مثل مسیحیان انجیلی و برخلاف یهودیان ارتُدکس، خوانشی تاریخی از عهد عتیق داشتند که براساس آن فلسطین متعلق به یهودیان بود. از نظر یهودیان ارتدکس، عهد عتیق رسالهای است که آنها را ملزم میکند از قوانینی اطلاعات کنند که خداوند برای انسان وضع کرده است.