کتاب «کشف ایران» (The Discovery of Iran: Taghi Arani, a Radical Cosmopolitan) پژوهشی تاریخی اثر علی میرسپاسی (Ali Mirsepassi) جامعهشناس و پژوهشگر ایرانی-آمریکایی است و نخستینبار در سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱) منتشر شد و سپس در سال ۱۴۰۴ با ترجمهٔ رامین کریمیان در ایران به چاپ رسید.
این کتاب بخشی از داستان پرماجرای روشنفکران ایران را در سالهای بعد از جنگ بینالملل بازگو میکند. روشنفکران ایران در سالهای بین دو جنگ جهانی در داخل و خارج از ایران همت کردند و کوشیدند نوعی شناخت تازه ایران به دست دهند. شاید بتوان نقطه شروع این جنبش فکری جدید را در میان گروهی از اندیشمندان ایرانی جستوجو کرد که در شهر برلین گرد آمده بودند؛ جمعی کوچک از متفکرینی پرنفوذ مانند حسن تقیزاده، حسین کاظمزادهٔ ایرانشهر، محمد قزوینی، مرتضی راوندی، محمود غنیزاده و جمعی دیگر که در برلین بودند. این کتاب مطالعهٔ اندیشهٔ تقی ارانی و بیان سهم وی در فرآیند بزرگتر در این سالها در جهت کشف دوبارهٔ ایدهٔ ایران است.
دربارهٔ کتاب
«کشف ایران» با عنوان فرعی «تقی ارانی و جهانوطنگرایی رادیکال»، پژوهشی سیاسی دربارهٔ تاریخ اندیشه و ملیگرایی ایران در فاصلهٔ میان دو جنگ جهانی است که زندگی و آثار تقی ارانی را در مرکز توجه قرار میدهد. تقی ارانی عمدتاً به عنوان یکی از بنیانگذاران مارکسیسم در ایران شهرت دارد، ولی نگرش وی نسبت به مارکسیسم و اندیشه و نوشتههای وی چندان مورد بحث و تحقیق قرار نگرفته است. ارانی در نخستین سالهایی که به برلین رفته بود با دو نشریهٔ ایرانشهر و فرنگستان شروع به همکاری کرد و چون علاقهٔ زیادی به ادبیات و زبان فارسی داشت مطالبی در این زمینه در این دو مجله چاپ نمود و در چهار سال اول اقامتش در برلین بهشدت متأثر از فضای ملیگرایانهٔ ایرانیان برلین بود اما خیلی زود از این فضای فکری فاصله گرفته و منتقد ملیگرایی آن دوران شد.
بخش مهمی از کتاب «کشف ایران» به تحول فکری تقی ارانی اختصاص دارد. ارانی در سالهای اقامت خود در برلین ابتدا با برخی گرایشهای ملیگرایانه و روایتهای نژادمحور درباره ایران همراه شد، اما بهتدریج از این دیدگاه فاصله گرفت و به سوی نوعی جهانوطنگرایی رادیکال و سوسیالیسم دموکراتیک حرکت کرد. میرسپاسی فعالیتهای ارانی در برلین و سپس تهران و نقش او در انتشار مجلهٔ «دنیا» را بررسی میکند؛ نشریهای که به یکی از فضاهای مهم برای بحث درباره علم، زبان فارسی، هویت ملی، مدرنیته و جایگاه ایران در جهان تبدیل شد و با بازخوانی این دوره، تصویری متفاوت از شکلگیری مفهوم ایران و هویت ملی ارائه میکند و نشان میدهد که ملیگرایی ایرانی صرفاً تحت تأثیر باستانگرایی و گرایشهای نژادمحور شکل نگرفته است. به باور نویسنده، ارانی یکی از مهمترین روشنفکرانی بود که تلاش کرد میان پیشرفت علمی، عدالت اجتماعی، ملیگرایی مدنی و نگاه جهانوطنانه پیوند برقرار کند.
ارانی در نگاه جدید خود میکوشید ایرانی را تصور کند که ضمن حفظ تنوع تاریخی و فرهنگی خود، از دستاوردهای علمی و فکری جهان مدرن نیز بهره بگیرد. در ادامه، کتاب به دیدگاههای ارانی درباره زبان فارسی، تاریخ ایران، عرفان و رابطه سنت و مدرنیته پرداخته و نشان میدهد که او چطور با ملیگرایی اقتدارگرا فاصله میگرفت و بر علم، آموزش، برابری اجتماعی و مشارکت مدنی تأکید داشت. میرسپاسی از خلال اندیشههای ارانی، مفهوم ایران را به صورت پروژهای تاریخی و فرهنگی میبیند که میتواند با جهان مدرن ارتباط برقرار کند و در عین حال تنوع جامعه ایران را در خود جای دهد.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«کشف ایران: تقی ارانی و جهانوطنگرایی رادیکال» پژوهشی در حوزهٔ تاریخ معاصر ایران، تاریخ اندیشه و ملیگرایی است که با تمرکز بر زندگی و افکار تقی ارانی، تصویری تازه از شکلگیری هویت ملی و اندیشهٔ مدرن در ایرانِ دورهٔ بین دو جنگ جهانی ترسیم میکند. میرسپاسی در این کتاب تلاش میکند روایتهای رایج دربارهٔ ملیگرایی ایرانی و نقش ایدئولوژی آریاییگرایی را بازنگری کند و نشان دهد که در کنار جریانهای نژادمحور، نوعی ملیگرایی مدنی و جهانوطنانه نیز در میان روشنفکران ایرانی شکل گرفته بود. در مرکز این روایت، تقی ارانی قرار دارد که با ترکیب اندیشهٔ مارکسیستی، علمگرایی و اخلاق جهانوطنانه، در پی تصور ایرانی مدرن، پیشرو و گشوده به جهان بود. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- بازخوانی ملیگرایی ایرانی: یکی از ویژگیهای مهم کتاب، بازنگری در تاریخ ملیگرایی ایران در فاصلهٔ سالهای ۱۹۱۹ تا ۱۹۳۵ است. میرسپاسی نشان میدهد که ملیگرایی این دوره را نمیتوان با نژادگرایی و گرایش به مفهوم آریایی توضیح داد و جریانهای فکری متنوعتری در شکلگیری تصور جدید از ایران نقش داشتند.
- تمرکز بر زندگی و اندیشهٔ تقی ارانی: این کتاب بهنوعی زندگینامه تقی ارانی نیز محسوب میشود و مسیر تحول اندیشهٔ او را از سالهای زندگی در تبریز و برلین تا فعالیتهای فکریاش در تهران دنبال میکند. نویسنده نشان میدهد که تجربههای سیاسی و فکری ارانی چگونه به شکلگیری دیدگاه جهانوطنانهٔ او دربارهٔ ایران انجامید.
- بررسی مجلهٔ دنیا: بخش قابلتوجهی از کتاب به فعالیت ارانی در مجلهٔ «دنیا» اختصاص دارد؛ نشریهای که به بستری برای بحث دربارهٔ علم، سیاست، هویت ملی، زبان فارسی و جایگاه ایران در جهان مدرن تبدیل شده بود. میرسپاسی از این فضا برای نشان دادن شکلگیری جریانهای فکری تازه در ایران استفاده میکند.
- تأکید بر جهانوطنگرایی و ملیگرایی مدنی: از برجستهترین ایدههای کتاب، معرفی ارانی بهعنوان متفکری است که ملیگرایی را با جهانوطنگرایی، علم و پیشرفت پیوند میزد. او بهجای تعریف ایران بر پایهٔ نژاد، بر شهروندی، برابری و مشارکت اجتماعی تأکید داشت و آیندهٔ ایران را در ارتباط با دستاوردهای جهان مدرن تصور میکرد.
- نگاه متفاوت به زبان و فرهنگ فارسی: میرسپاسی دیدگاه ارانی دربارهٔ زبان فارسی را نیز بررسی میکند. ارانی با پاکسازی افراطی زبان از واژههای عربی موافق نبود و معتقد بود زبان فارسی باید بتواند برای بیان مفاهیم علمی و جهان مدرن، واژهها و اصطلاحات تازه را بپذیرد. این دیدگاه، وجهی عملگرایانه و ضدتعصب در ملیگرایی او را نشان میدهد.
بازخوردها به کتاب کشف ایران
- علی میرسپاسی زندگینامه فکری قدرتمند و جذابی نوشته است که زندگی تقی ارانی را در بافت وسیعتری از ملیگرایی و مدرنیسم مدرن ایرانی قرار میدهد. کتاب «کشف ایران» سهم عمدهای در درک علمی از ایران اوایل پهلوی دارد و نوری درخشان بر ارتباط مداوم مناقشات سیاسی و ایدئولوژیک آن با تاریخ معاصر ایران میتاباند. استفانی کرونین، الهه امیدیار میرجلالی، پژوهشگر، دانشگاه آکسفورد (Stephanie Cronin, Elahé Omidyar Mir-Djalali Research Fellow, University of Oxford)
- علی میرسپاسی با کتاب «کشف ایران»، ایدههای نوآورانه تقی ارانی را به طور مختصر تجزیه و تحلیل کرده است. اگرچه ارانی تحت تأثیر مارکسیسم غربی دهه ۱۹۳۰ قرار داشت، اما به همان اندازه که با زمان خود مرتبط بود، با ایران امروز نیز مرتبط است - شاید حتی بیشتر. یرواند آبراهامیان، استاد بازنشسته، دانشگاه سیتی نیویورک (Ervand Abrahamian, Professor Emeritus, City University of New York)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب برای علاقهمندان به تاریخ معاصر ایران، تاریخ اندیشه، جامعهشناسی، علوم سیاسی و مطالعات ملیگرایی انتخابی مناسب است؛ بهویژه کسانی که میخواهند دربارهٔ تحولات فکری ایران در دورهٔ بین دو جنگ جهانی، شکلگیری هویت ملی و اندیشههای تقی ارانی شناخت بیشتری پیدا کنند. این کتاب برای خوانندگانی که به رابطهٔ میان ایران، مدرنیته، علم، ملیگرایی و جهانوطنگرایی علاقه دارند نیز جذاب خواهد بود، زیرا علی میرسپاسی با بررسی زندگی و نوشتههای ارانی، روایت متفاوتی از ملیگرایی ایرانی و امکان شکلگیری نوعی ملیگرایی مدنی و گشوده به جهان مطرح میکند.
چرا کتاب «کشف ایران» را بخوانیم؟
- برای آشنایی با چهرهای کمتر شناختهشده اما تأثیرگذار در تاریخ روشنفکری ایران: تقی ارانی معمولاً در روایتهای مربوط به تاریخ چپ ایران یا مارکسیسم شناخته میشود، اما میرسپاسی تلاش میکند دامنهٔ اندیشهٔ او را گستردهتر نشان دهد. مطالعهٔ کتاب کمک میکند ارانی را بهعنوان دانشمند، روشنفکر و متفکری ببینیم که دربارهٔ آیندهٔ ایران، علم، آموزش، زبان، ملیگرایی و جایگاه کشور در جهان میاندیشید.
- برای آشنایی گستردهتر با ملیگرایی ایرانی: یکی از دلایل مهم خواندن «کشف ایران»، بازاندیشی مفهوم ناسیونالیسم ایرانی است. میرسپاسی نشان میدهد که در کنار جریانهای قومگرا و باستانگرا، برداشت دیگری از ایران نیز وجود داشت که بر مدنیت، شهروندی، عدالت اجتماعی و گشودگی نسبت به جهان تأکید میکرد. بنابراین این کتاب برای کسانی که میخواهند دربارهٔ ریشهها و انواع ملیگرایی در ایران معاصر شناخت دقیقتری پیدا کنند، بسیار خواندنی است.
- برای شناخت فضای فکری ایران در دورهٔ بین دو جنگ جهانی: این دوره از تاریخ ایران، بستر مهمی برای شکلگیری ایدههای تازه دربارهٔ دولت، جامعه، هویت ملی و مدرنیته بود. «کشف ایران» با قرار دادن زندگی ارانی در همین زمینهٔ تاریخی، نشان میدهد که تحولات فکری او جدا از بحرانهای سیاسی و اجتماعی آن زمان نبود. خواندن کتاب به مخاطب کمک میکند بفهمد روشنفکران ایرانی چگونه در مواجهه با بحرانهای کشور و تحولات جهان مدرن، به دنبال تعریف تازهای از ایران بودند.
- برای فهم رابطهٔ ایران با مدرنیته و جهان: ارانی در روایت میرسپاسی، متفکری است که میخواست ایران از دستاوردهای علمی و فکری جهان مدرن بهره بگیرد، بدون آنکه هویت تاریخی و تنوع فرهنگی خود را کنار بگذارد. به همین دلیل، این کتاب پرسش بزرگتری را دنبال میکند: چگونه میتوان ایرانی مدرن را تصور کرد که هم با جهان ارتباط داشته باشد و هم بر تنوع و تجربهٔ تاریخی خود تکیه کند؟ همین موضوع «کشف ایران» را برای علاقهمندان به بحثهای مدرنیته، جهانوطنگرایی و هویت ملی جذاب میکند.
«کشف ایران» را باید خواند چون هم کتابی ارزشمند برای کسانی است که میخواهند تاریخ معاصر ایران، تحولات فکری دورهٔ بین دو جنگ جهانی و شکلگیری مفهوم ملیگرایی ایرانی را از زاویهای متفاوت بشناسند و هم اثری جذاب برای کسانی است که دوست دارند با تاریخ ایران از زاویهای متفاوت آشنا شوند. این کتاب با تمرکز بر زندگی و اندیشهٔ تقی ارانی، خواننده را با بحثهایی دربارهٔ هویت ملی، مدرنیته، علم، عدالت اجتماعی، جهانوطنگرایی و مفهوم ایران آشنا میکند و نشان میدهد که ملیگرایی ایرانی تنها به روایتهای باستانگرا و قوممحور محدود نبوده است.
دربارهٔ نویسنده
علی میرسپاسی، جامعهشناس و پژوهشگر ایرانی-آمریکایی، در سال ۱۹۵۰ متولد شد. او تحصیلات خود را در دانشگاه تهران آغاز کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل به ایالات متحده رفت و در دانشگاه امریکن در رشتهٔ جامعهشناسی به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۸۵ مدرک دکتری خود را دریافت کرد. میرسپاسی از استادان دانشگاه نیویورک (NYU) است و در حوزهٔ مطالعات خاورمیانه، جامعهشناسی و تاریخ اندیشه فعالیت میکند. پژوهشهای او عمدتاً بر مدرنیته، اندیشهٔ سیاسی و اجتماعی ایران، رابطهٔ میان اسلام و مدرنیته، دموکراسی و تاریخ روشنفکری ایران متمرکز هستند.
میرسپاسی در طول فعالیت دانشگاهی خود آثار متعددی دربارهٔ تحولات فکری و اجتماعی ایران معاصر نوشته است. از جمله آثار شناختهشدهٔ او میتوان به Intellectual Discourse and the Politics of Modernization: Negotiating Modernity in Iran، Political Islam, Iran, and the Enlightenment و Political Islam, Democracy, and Cosmopolitanism اشاره کرد. او همچنین در پژوهشهای خود تلاش کرده است برداشتهای رایج دربارهٔ تقابل سنت و مدرنیته در ایران را بازبینی کند و نقش روشنفکران، فرهنگ و تجربهٔ تاریخی ایران را در شکلگیری اندیشهٔ مدرن بررسی کند. کتاب «کشف ایران» نیز در همین چارچوب فکری قرار میگیرد و به اندیشههای تقی ارانی و مفهوم جهانوطنگرایی در ایران میپردازد.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ «کشف ایران» لذت بردهاید و به دنبال آثار مشابه میگردید، بهتر است هنگام انتخاب کتاب به موضوعاتی مانند تاریخ معاصر ایران، تاریخ روشنفکری، اندیشهٔ سیاسی، ملیگرایی، مدرنیته و رابطهٔ ایران با جهان توجه کنید؛ همچنین کتابهایی را انتخاب کنید که زندگی و اندیشهٔ روشنفکران را در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی بررسی میکنند. آثاری دربارهٔ شکلگیری هویت ملی در ایران، تحولات فکری دورهٔ قاجار و پهلوی، اندیشهٔ روشنفکرانی مانند تقی ارانی، احمد کسروی و دیگر متفکران ایرانی، یا پژوهشهایی دربارهٔ نسبت سنت و مدرنیته میتوانند تجربهای نزدیک به این کتاب ایجاد کنند. برای نمونه، کتابهای خود علی میرسپاسی نیز از نظر پرداختن به مدرنیته و تاریخ اندیشهٔ ایران به این کتاب نزدیکاند. در ادامه چند کتاب در زمینهٔ مشابه به شما معرفی کردهایم که اگر به تاریخ علاقه دارید، خواندن آنها خالی از لطف نخواهد بود.
- ایران بین دو انقلاب اثر یرواند آبراهامیان
کتاب «ایران بین دو انقلاب» (Iran Between Two Revolutions) اثر یرواند آبراهامیان یکی از پژوهشهای مهم دربارهٔ تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران معاصر است که نخستینبار در سال ۱۹۸۲ توسط انتشارات دانشگاه پرینستون منتشر شد و تحولات ایران را از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی بررسی میکند. این کتاب و «کشف ایران» از این جهت به یکدیگر شباهت دارند که هر دو برای فهم ایران معاصر، بهجای تمرکز بر وقایع سیاسی، به نقش جریانهای فکری، نیروهای اجتماعی، روشنفکران، تحولات سیاسی و شکلگیری اندیشههای جدید توجه میکنند. در حالی که «کشف ایران» بیشتر بر اندیشه و زندگی تقی ارانی و مفهوم ملیگرایی و جهانوطنگرایی تمرکز دارد، آبراهامیان دامنهٔ گستردهتری از نیروهای اجتماعی و سیاسی ایران را بررسی میکند.
شباهتها با کتاب کشف ایران:
- بررسی تاریخ معاصر و تحولات سیاسی ایران
- توجه به نقش روشنفکران و جریانهای فکری
- بررسی رابطهٔ نیروهای اجتماعی و تحولات سیاسی
- پرداختن به ملیگرایی، چپ و جنبشهای سیاسی
- تحلیل زمینههای اجتماعی و تاریخی انقلابها
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «کشف ایران» لذت خواهید بُرد، چون اگر از بررسی تاریخ اندیشه، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، نقش روشنفکران و جریانهای فکری و تلاش برای درک ریشههای ایران معاصر لذت برده باشید، «ایران بین دو انقلاب» میتواند تصویری گستردهتر و عمیقتر از همین فضای تاریخی در اختیارتان قرار دهد.
- ایران جامعهٔ کوتاه مدت اثر همایون کاتوزیان
کتاب «ایران: جامعهٔ کوتاهمدت» (The Short-Term Society: A Study of the Problems of Long-Term Political and Economic Development in Iran) اثر همایون کاتوزیان، پژوهشی در حوزهٔ تاریخ، جامعهشناسی تاریخی و اندیشهٔ سیاسی ایران است که با تمرکز بر ساختارهای اجتماعی و سیاسی ایران، تلاش میکند برخی الگوهای تکرارشونده در تاریخ کشور را توضیح دهد. این کتاب از جهاتی با «کشف ایران» شباهت دارد؛ هر دو اثر به ریشههای تاریخی و فکری تحولات ایران و چگونگی شکلگیری جامعه و سیاست مدرن در کشور توجه میکنند. تفاوت اصلی این است که میرسپاسی بیشتر از دریچهٔ اندیشههای تقی ارانی و جهانوطنگرایی به ایران مینگرد، در حالی که کاتوزیان با مفهوم «جامعهٔ کوتاهمدت» به بررسی الگوهای تاریخی، بیثباتی سیاسی، رابطهٔ دولت و جامعه و دشواری شکلگیری نهادهای پایدار در ایران میپردازد.
شباهتها با کتاب کشف ایران:
- بررسی تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران
- تحلیل رابطهٔ دولت و جامعه
- توجه به الگوهای تکرارشونده در تاریخ ایران
- بررسی مشکلات توسعهٔ سیاسی و اقتصادی
- تلاش برای فهم ریشههای تاریخی ایران معاصر
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «کشف ایران» لذت خواهید بُرد، چون اگر از تحلیل تاریخ ایران، بررسی ریشههای تحولات سیاسی و اجتماعی و تلاش برای فهم عمیقتر ساختارهای شکلدهندهٔ ایران معاصر لذت برده باشید، این اثر نیز با رویکردی تحلیلی و متفاوت، چشمانداز تازهای برای فهم تاریخ و جامعهٔ ایران در اختیارتان قرار میدهد.
سخن پایانی
«کشف ایران» اثر علی میرسپاسی را میتوان پژوهشی قابلتوجه در زمینهٔ تاریخ اندیشه، ملیگرایی ایرانی و تحولات فکری ایران در دورهٔ بین دو جنگ جهانی دانست. نقطهٔ قوت اصلی کتاب، تمرکز بر زندگی و اندیشهٔ تقی ارانی و تلاش برای بازخوانی او فراتر از تصویر رایجِ یک روشنفکر چپ است. میرسپاسی با بررسی دیدگاههای ارانی دربارهٔ ایران، علم، زبان فارسی، مدرنیته، عدالت اجتماعی و جهانوطنگرایی، تصویری چندوجهی از این متفکر ترسیم میکند و نشان میدهد که چگونه میتوان مفهوم ایران را در ارتباط با جهان مدرن و در عین حال با توجه به تنوع تاریخی و فرهنگی کشور بازاندیشی کرد.
یکی دیگر از ویژگیهای مثبت این کتاب، توجه آن به دورهای است که در بسیاری از روایتهای تاریخ معاصر ایران کمتر بهصورت مستقل بررسی شده است؛ یعنی سالهای میان جنگ جهانی اول و دوم. مطالعهٔ این کتاب به خواننده کمک میکند زمینهٔ شکلگیری برخی از مهمترین بحثها دربارهٔ هویت ملی، نوسازی، علم، زبان و آیندهٔ ایران را بهتر درک کند. در عین حال، کتاب با طرح مفهوم جهانوطنگرایی رادیکال ارانی، خواننده را با پرسشهایی دربارهٔ رابطهٔ ملیگرایی و جهانگرایی، سنت و مدرنیته و پیشرفت علمی و عدالت اجتماعی روبهرو میکند.
در نهایت، مطالعهٔ «کشف ایران» برای کسانی که به تاریخ معاصر ایران، تاریخ روشنفکری، علوم سیاسی، جامعهشناسی و اندیشهٔ ملیگرایی علاقه دارند، کتابی تأملبرانگیز است؛ زیرا علاوه بر بازگرداندن تقی ارانی به مرکز بحثهای مربوط به مدرنیته و هویت ایرانی، خواننده را به بازنگری در برداشتهای تثبیتشده دربارهٔ گذشتهٔ فکری ایران دعوت میکند. بنابراین، یکی از مهمترین فایدههای مطالعهٔ «کشف ایران» نه فقط آشنایی با تقی ارانی و تفکراتش، بلکه ایجاد فرصتی برای نگاه انتقادیتر به تاریخ اندیشه، مفهوم ایران و مسیرهای متفاوتی است که روشنفکران ایرانی برای ساختن آیندهٔ کشور تصور کردهاند.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
اندیشمندان ایرانی در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی با یک مشکل روبهرو بودند. تصویر و تصورهای کهنهٔ ملی برآمده از مضامین تکراری شاهنشاهی ایرانی یا اسلام ایرانی رو به ضعف و فترت داشتند. همزمان قدرت اروپاییان متکی به لیبرالیسم سیاسی و تحولات علمی و فنی، رو به فزونی داشت. در این مقطع، روشنفکران دورهٔ مشروطه، به قصد اصلاح، عناصر «سنتی» و «غیرمدرن» در فرهنگ سیاسی ایران را شناسایی کردند. مدرنیته برای آنان که خواهان ایرانی نو بودند، مفهومی مبهم و ناروشن از یک نظام سیاسی بود که زیر عنوان حکومت قانون تعریفاش کردند. این تحول در اندیشهٔ سیاسی ایرانیان، که ظرفیت نوسازانه و وحدتبخش قانون را در مرکز توجه قرار میداد، مهمترین دستاورد انقلاب مشروطه بود. بحثهای روشنفکران در مورد ایران محدود بود به عوامل عینی اقتصادی و فناورانه که تصور میشد عوامل موجب رکود و رخوت سیاسی و فرهنگی کشورند و به عوامل ذهنی، ناظر بر درک ایرانیان از مفهوم کشور، توجه نداشتند و، بدون نقد و بررسی، رو به مدل اروپایی توسعه آغوش میگشودند.
در دورهٔ بین دو جنگ، چیستی تصور از ایران (مفهوم متصور از ایران) به موضوعی مهم در بحثها و مجادلهها بدل شد. اگرچه چگونه تصور کردن کشور و به دست دادن تصویری از آن «پروژهای ملی» بود، اما این بار هم نگاهها از بسیاری جهات به بیرون بود.