کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم» (Estayqazna Marrah fi al-Jannah) با عنوان انگلیسی (Once We Woke Up in Heaven) اثر نجوان درویش (Najwan Darwish) شاعر، منتقد و روزنامهنگار فلسطینی است که یکی از صداهای شاخص شعر معاصر عرب محسوب میشود. این کتاب اولینبار در سال ۲۰۲۰ منتشر شد و مجموعهای از شعرهای تأملبرانگیز است که تجربه زیستهٔ مردم فلسطینی را در پیوندی عمیق با تبعید، خاطره، خشونت بازتاب میدهد. درویش با زبانی فشرده، تصویری و گاه روایی، مفاهیمی چون وطن، مرگ، عشق و ایمان را از زاویهای شخصی اما جهانشمول میکاود و بهجای شعار، بر شکنندگی انسان و تناقضهای زیستن در سرزمینی زخمی تمرکز میکند. بهشت در این کتاب نه وعدهای دوردست، بلکه لحظهای ناپایدار از آگاهی و بیداری است؛ جایی که شعر به ابزاری برای حفظ حافظه، مقاومت در برابر فراموشی، و بازاندیشی معنای زندگی در دل فقدان بدل میشود.
دربارهٔ کتاب
«یک بار در بهشت بیدار شدیم» مجموعهای از شعرهای مدرن و اندیشمندانه است که در آن تجربهٔ زندگی بهعنوانِ یک فلسطینی بهمثابه زیستی روزمره، زخمی و در عین حال انسانی بازنمایی میشود. درویش با زبانی موجز و تصویرمحور در اشعارش، مرز میان زندگی و مرگ، ایمان و تردید، خانه و تبعید را پیوسته جابهجا میکند و خواننده را در فضایی معلق میان واقعیت خشن و خیال شاعرانه نگه میدارد. عنوان کتاب خود نشانهای از همین تعلیق است؛ بهشتی که لحظهای گذرا از آگاهی است و مکانی ثابت یا وعدهای اطمینانبخش نبوده است.
نجوان درویش از قهرمانسازی یا اسطورهپردازی پرهیز میکند و بهجای آن، بر جزئیات کوچک زندگی، خاطرههای شکسته، و لحظات خاموش فقدان تمرکز دارد. شعرهای کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم» اغلب کوتاهاند، اما بار معنایی سنگینی دارند و با کمترین کلمات، جهانهایی از معنا میسازند. در این اشعار، دین، تاریخ و سیاست حضور دارند، اما همواره از منظر تجربهٔ فردی و انسانی دیده میشوند.
نویسنده شعر را به ابزاری برای حفظ حافظه و مقاومت در برابر فراموشی بدل میکند. این اثر نشان میدهد که چگونه شعر میتواند همزمان شخصی و جمعی باشد و بدون فریاد، عمیقترین زخمها را آشکار کند. نجوان درویش در این کتاب، خواننده را دعوت میکند تا به جای جستوجوی پاسخهای قطعی، با پرسشها زندگی کند؛ پرسشهایی دربارهٔ خانه، معنا، و امکان زیستن در جهانی که پیوسته در حال فروپاشی است.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«یک بار در بهشت بیدار شدیم» مجموعهای از اشعار مدرن و عمیق است که با زبانی موجز و تصویرمحور تجربهٔ فلسطینیان و انسان معاصر را در برابر خشونت، تبعید و فقدان بازتاب میدهد. این اشعار بر تجربه فردی، خاطره، و لحظات ناپایدار زندگی تمرکز دارند و با ترکیب ظرافت شاعرانه و آگاهی اجتماعی، خواننده را به تأمل دربارهی معنا، خانه، و امکان زیستن انسانی دعوت میکنند. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
• زبان موجز و تصویرمحور: اشعارِ کتاب کوتاه اما پرمعنا هستند و با حداقل کلمات تصاویر قوی و لحظاتی پرتعلیق ایجاد میکنند که تأثیر عمیقی بر خواننده میگذارند.
• تمرکز بر تجربهٔ انسانی و فردی: درویش از قهرمانسازی و شعارهای سیاسی فاصله میگیرد و تجربهٔ زیسته و شکنندگی انسان را در مرکز اشعار قرار میدهد، که آن را از بسیاری آثار مشابه متمایز میکند.
• ترکیب فردی و جمعی: هر شعر هم بازتابگر تجربه شخصی شاعر است و هم نمایانگر درد و حافظه جمعی فلسطینیان، بدون اینکه مستقیم به سیاست بپردازد.
• بررسی موضوعات بنیادین زندگی: مفاهیمی چون خانه، تبعید، مرگ، عشق و ایمان در قالبی شاعرانه و تأملبرانگیز در کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم» به کار رفتهاند، به گونهای که خواننده با پرسشهای فلسفی و انسانی مواجه میشود.
• قابلیت تأمل و بازاندیشی: اشعار خواننده را به تفکر دربارهٔ زندگی، معنا و امکان زیستن انسانی در جهانی پر از فقدان و خشونت دعوت میکنند و خواننده را به دل فلسطین میکشانند.
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب مناسب کسانی است که به شعر مدرن و معاصر علاقهمندند و میخواهند تجربههای انسانی در شرایط سخت، تبعید و فقدان را از زاویهای عمیق و شاعرانه درک کنند. این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که به آثار شاعرانی با حساسیت اجتماعی و زیباشناسی دقیق گرایش دارند و میخواهند فراتر از روایتهای مستقیم سیاسی به تأمل درباره معنا، خانه، و تجربهٔ جمعی و فردی انسان دست یابند. همچنین افرادی که به ادبیات فلسطین و تجربههای فرهنگی و تاریخی خاورمیانه علاقه دارند، میتوانند با این اثر ارتباط برقرار کنند و از تصاویر شاعرانه و تفکر فلسفی آن بهرهمند شوند.
چرا کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم» را بخوانیم؟
• زبان شاعرانه و تصویرپردازی قوی: نجوان درویش با کمترین کلمات جهانهای پیچیدهای میسازد که هم ملموس و هم استعاری هستند. این توانایی باعث میشود هر شعر تبدیل به لحظهای پرتعلیق و تأملبرانگیز شود و خواننده بتواند احساسات و تجربیات انسانی را با عمق بیشتری لمس کند.
• تمرکز بر تجربهٔ انسانی در شرایط دشوار: اشعار درویش منعکسکننده زندگی فلسطینیان و شرایط تبعید و فقدان هستند، اما همزمان جنبه انسانی و جهانی دارند. این تمرکز بر تجربه شخصی و جمعی، امکان همدلی و درک بهتر پیچیدگیهای زیست انسانی را فراهم میکند.
• ترکیب حافظه، فرهنگ و تاریخ: کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم» با حساسیتی دقیق به حافظهٔ جمعی و تاریخ فلسطین میپردازد و سیاست را در اشعارش به کار نبرده است. این ویژگی به خواننده اجازه میدهد هم از نظر فرهنگی و هم از نظر انسانی با متن ارتباط برقرار کند و تجربهٔ تاریخی را از زاویهای شاعرانه درک کند.
• دعوت به تفکر و بازاندیشی دربارهٔ معنا: نجوان درویش در اشعارش به دنبال یافتن پاسخی خاص نیست، بلکه خواننده را به پرسش و تأمل دربارهٔ زندگی، مرگ، عشق و ایمان دعوت میکند. این ویژگی باعث میشود خواندن این اشعار تبدیل به تجربهای فلسفی و فکری شود و شما صرفاً چند شعر ادبی نمیخوانید.
• ارتباط فردی و جهانی: هر شعر، تجربهٔ شخصی شاعر را منعکس میکند، اما همزمان با شرایط انسانی و اجتماعی جهان پیوند دارد. این تعادل بین فردی و جمعی، کتاب را برای خوانندگانی که به دنبال درک عمیقتر از زندگی انسانی هستند، بسیار ارزشمند میکند.
کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم» را بخوانید زیرا این مجموعه شعر تجربهای منحصر به فرد از زندگی، فقدان، تبعید و معنای انسانی است و توانایی شعر را در بیان پیچیدهترین احساسات و وضعیتهای اجتماعی به نمایش میگذارد. این کتاب نه تنها فرصتی برای لذت ادبی و زیباییشناختی فراهم میکند، بلکه خواننده را به تفکر عمیق دربارهٔ معنا، خانه، تعلق، و حافظه جمعی دعوت میکند و به شما کمک میکند تجربه انسانی را از دیدگاهی هم فردی و هم جمعی درک کنید.
دربارهٔ نویسنده
نجوان درویش شاعری از فلسطين و زادهٔ قدس و يکی از صداهای برجسته در شعر امروز عرب است. او که در سال ۱۹۷۸ به دنیا آمده، در شعر خود به بناهای تاريخی، آثار و مکانهای تغييرناميافته، فرهنگ دگرگون شده، تاريخچه قتلعامها، تبعيضها و ظلمهايی که بر ملتش رفته است میپردازد. اما اين همه باعث نمیشود که از مردم ستمديده ديگری که در معرض تبعيض نژادی، زبانی و فرهنگی قرار گرفتهاند غافل شود. او از آمازيغ (آزاد مردان)، کرد، عرب، ايرانی، ترک و ارمنی میگويد. با خيام در نيشابور، با حافظ در شيراز، با احمد شوقی در مصر و با ارنستو کاردينال در نيکارا گوئه همسخن میشود. به اصفهان و شيراز و بخارا و اهواز اشاره میکند. تاريخ اجدادی خود را به تصوير میکشد و استعمار را نقد و آثار ويرانگر آن را آشکار میکند. تا به امروز اشعار او به انگليسی، چينی، ايتاليايی، آلبانيايی، اردو، اسپانيايی، فرانسوی، يونانی، ترکی، کاتالونيايی، کرواتی، مقدونی و هندی ترجمه شده و جوايز متعددی از جمله جايزه سارامگواير 2022 و جايزه بينالمللی شعر سيلنتو 2023 را دريافت کرده است.
سخن پایانی
کتاب «یک بار در بهشت بیدار شدیم»، فراتر از مجموعهای از اشعار، تجربهای معنوی و انسانی است که خواننده را به تأمل در زندگی، خانه، و معنا دعوت میکند. درویش با زبانی موجز و تصویرمحور، توانسته است درد، فقدان و تبعید را به لحظاتی شاعرانه و قابل لمس تبدیل کند، و نشان دهد که چگونه ادبیات میتواند حافظه و تاریخ را در قالبی زیبا و انسانی حفظ کند. این کتاب اثبات میکند که شعر نه فقط وسیلهای برای بیان احساسات، بلکه ابزار قدرتمندی برای تفکر، بازاندیشی و درک پیچیدگیهای زیست انسانی است.
ویژگی شاخص این اثر، نگاه همزمان فردی و جمعی آن است. هر شعر تجربه شخصی شاعر را بازتاب میدهد، اما به گونهای نوشته شده که با تجربهٔ دیگران نیز همخوانی پیدا میکند و خواننده را به همدلی و تأمل عمیق دعوت میکند. این ترکیب حساسیت اجتماعی، تاریخی و زیباشناسی شاعرانه باعث میشود کتاب نه تنها برای علاقهمندان به شعر، بلکه برای هر کسی که به دنبال درک عمیقتری از تجربیات انسانی و ارزش حافظهٔ فرهنگی است، جذاب و الهامبخش باشد.
«یک بار در بهشت بیدار شدیم» اثری است که فراموشی و زخمهای زندگی را با زیبایی و اندیشه در هم میآمیزد و خواننده را درگیر پرسشهای بنیادین در زندگی میکند. نجوان درویش نشان میدهد که چگونه شعر میتواند به ما کمک کند نه فقط با شرایط سخت زندگی روبرو شویم، بلکه آنها را بفهمیم، تجربه کنیم و حتی به آنها معنا ببخشیم. این کتاب یادآور قدرت کلمات و اهمیت نگاه انسانی به جهان است و خواننده را با حس بیداری و حضور در جهان ترک میکند، گویی لحظهای کوتاه اما بیبدیل در بهشت را تجربه کرده است.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
من هم میخوابم فادو
همانگونه که مردم میخوابند
و هواپیماها بمباران میکنند.
و هوا مثل گوشت تازه
تکهتکه میشود.
پس خواب خیانت خواهم دید
مثل آنها که میخوابند
و خواب میبینند
و هواپیماها بمباران میکنند.
ظهر بیدار میشوم
تا از رادیو بپرسم
درست مثل مردم که میپرسند:
آیا بمباران متوقف شد؟
چند نفر کشته شدند؟
اما بدبختی من
ای فادو این است که مردم
دو نوع هستند:
آنها که عذاب و گناه خود را
در کنار راه میاندازند و میخوابند
و آنها که عذاب و گناه مردم را
به شکل صلیب جمع میکنند