عشق هلاکت بار

کتاب «عشق هلاکت‌‌بار» (Amor de Perdicao) اثر کامیلو کاستلو برانکو (Camilo Castelo Branco) نویسندهٔ پرتغالی است که در سال ۱۸۶۲ برای اولین‌بار منتشر شد. ترجمهٔ انگلیسی این کتاب با عنوان Doomed Love در سال ۲۰۰۰ منتشر شد و چندین بار براساس این کتاب فیلم ساخته‌اند. این رمان یکی از آثار شاخص رمانتیسیسم پرتغالی است و یک داستان عاشقانهٔ تراژیک که اغلب از نظر شدت و جبرگرایی با درام‌های شکسپیر مقایسه می‌شود. «عشق هلاکت‌بار» داستان سیمائو و ترزا را دنبال می‌کند که عشق پرشورشان تحت‌تأثیر رقابت خانوادگی، قوانین سخت‌گیرانه و فرهنگ سرکوبگر قرن نوزدهم پرتغال در هم می‌شکند. 

«عشق هلاکت‌‌بار» داستانِ سیمائو بوتلهو، مرد جوان سرکشی از خانواده‌ای اشرافی است که عمیقاً عاشق ترزا، دختر رقیب سرسخت پدرش، می‌شود. عشق آنها مخفیانه از طریق نامه‌های رد و بدل شده و اشاره‌های خاموش از میان پنجره‌ها آشکار می‌شود، اما دشمنی دیرینه بین خانواده‌هایشان هرگونه اتحادی را غیرممکن می‌سازد. پدر ترزا وقتی متوجهٔ عشق میان‌شان می‌شود، به سرعت مداخله می‌کند، او را محدود می‌کند تا نتواند با سیمائو در ارتباط باشد و ازدواج او را با پسرعمویش بالتازار کوتینیو ترتیب می‌دهد. 

خلق‌وخوی سیمائو کم‌کم به فداکاری پرشوری تغییر می‌کند و به شدت تحت‌تأثیر بی‌عدالتی جدایی‌شان قرار می‌گیرد. اوج داستان زمانی است که بالتازار با او روبرو می‌شود و در لحظه‌ای از افتخار و خشم شدید، سیمائو او را می‌کشد و سرنوشت او را رقم می‌زند. سیمائو که زندانی و بعداً به تبعید در هند محکوم شده است، با وجود زوال جسمی ترزا در اثر بیماری و رنج عاطفی، از رها کردن عشق خود امتناع می‌کند. ترزا در نهایت به صومعه فرستاده می‌شود، جایی که ضعیف‌تر می‌شود و مظهر آرمان رمانتیک عشق وفادارانه و فداکارانه است. 

ماریانا، دختر فداکار زندانبان سیمائو، در سکوت او را دوست دارد و با از خودگذشتگی به او کمک می‌کند و بُعد دیگری از فداکاری تراژیک را به نمایش می‌گذارد. سیمائو تبعید می‌شود و ترزا باید با سرنوشت نامعلوم خود روبه‌رو شود. رمان «عشق هلاکت‌بار» تنها یک پیام دارد و آن این است که عشق، هنگامی که با قوانین سختگیرانه اجتماعی و غرور خانوادگی روبرو می‌شود، نه به کمال، بلکه به تباهی می‌رسد.

«عشق هلاکت‌‌بار» یکی از قدرتمندترین جلوه‌های رمانتیسیسم پرتغالی را با یک داستان تراژیک و نقد اجتماعی تند و تیزش، به نمایش می‌گذارد. در حالی که داستان عشق محکوم به فنا بین سیمائو و ترزا را روایت می‌کند، نیروی واقعی آن در چگونگی تبدیل شور و اشتیاق شخصی به تفسیری گسترده‌تر از فرهنگ شرافت، اقتدار خانواده و انعطاف‌ناپذیری خفقان‌آور جامعه قرن نوزدهم نهفته است. این رمان، تأثر ملودراماتیک را با عمق روانشناختی و طنز روایی شگفت‌آور مدرن ترکیب می‌کند و آن را هم به یک تراژدی رمانتیک اصیل تبدیل می‌کند. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

این کتاب بسیار مناسب علاقه‌مندان به ادبیات عاشقانه است که داستان‌های پرشور و تراژیک به سبک شکسپیر را می‌پسندند؛ به ویژه آن‌هایی که تحت تأثیر «رومئو و ژولیت» قرار گرفته‌اند، از مطالعهٔ این کتاب بسیار لذت خواهند بُرد. این کتاب همچنین مناسب علاقه‌مندان به ادبیات قرن نوزدهم مانند طرفداران ویکتور هوگو یا یوهان ولفگانگ فون گوته است که به چنین داستان‌هایی علاقه‌ دارند. علاقه‌مندان به ادبیات پرتغال، فرهنگ پرتغال و تکامل ادبیات ملی این کشور می‌توانند از مطالعهٔ این داستان بسیار لذت ببرند، چون این رمان یکی از تأثیرگذارترین کتاب‌‌ها در ادبیات پرتغال است و سنگ بنای داستان‌های عاشقانه را در این کشور بنا نهاد.

کتاب «عشق هلاکت‌بار» را بخوانید، چون یک رمان عاشقانهٔ ساده نیست و به معنای ورود به یکی از شدیدترین روایت‌های عاشقانه تراژیک در ادبیات اروپا است. این رمان صرفاً داستان دو عاشق جوان نیست، بلکه تأملی عمیق در مورد سرنوشت، افتخار، فداکاری و وزن مخرب انعطاف‌ناپذیری اجتماعی است. این رمان قدرت عاطفی، پیچیدگی روانشناختی و عمق فرهنگی را با هم ترکیب کرده که آن را هم به یک تجربه خواندنی تأثیرگذار و هم به اثری با اهمیت ادبی ماندگار تبدیل می‌کند.

کامیلو کاستلو برانکو نویسندهٔ پرکار پرتغالی در قرن نوزدهم بود که در ۱۸۲۵ به دنیا آمد و در ۱۸۹۰ درگذشت. از او تاکنون بیش از ۲۶۰ کتاب از جمله رمان، نمایشنامه و مقاله منتشر شده است. نوشته‌های او از این جهت بدیع تلقی می‌شوند که روحیه دراماتیک و احساساتی رمانتیسیسم را با ترکیبی بسیار شخصی از طعنه، تلخی و طنز سیاه ترکیب می‌کنند. او همچنین به خاطر شوخ‌طبعی خاص و شخصیت حکایت‌گونه‌اش و همچنین به خاطر زندگی آشفته و در نهایت تراژیک خود مورد تحسین قرار گرفته است. برانکو در آثارش بر مضامین محلی و زیبا تمرکز می‌کرد و به‌طور کلی بیشتر آثارش عاشقانه بودند. بسیاری از آثار او آرمان‌های مشروعیت‌طلبی او را به عنوان یک سنت‌گرای محافظه‌کار و کاتولیک نشان می‌دهند.

«عشق هلاکت‌بار» داستان عشقی زیبا و یک تراژدی لطیف نیست و حتی پایان شادی هم ندارد. اما به خواننده نشان می‌دهد که عشق وقتی با غرور، افتخار و سلسله مراتب اجتماعی سفت‌وسخت روبه‌رو می‌شود، می‌تواند به جای رستگاری، به ابزاری برای نابودی تبدیل شود. گرچه این یک داستان عاشقانه است اما منطقی جهانی پیش می‌رود که به شهرت بیش از شفقت و اقتدار بیش از اراده فردی بها می‌دهد. قدرت رمان دقیقاً در همین اجتناب‌ناپذیری نهفته است.

کامیلو کاستلو برانکو از طریق مطلق‌گرایی عاطفی شخصیت‌های اصلی خود، عشق را به مقاومت تغییر داده است و حتی نشان می‌دهد که در شکست، عشاق از سازش امتناع می‌کنند. پایداری آنها به اعتراضی خاموش علیه قوانین خفه‌کننده‌ای تبدیل می‌شود که بر زندگی آنها حاکم است. به این معنا، رمان «عشق هلاکت‌بار» نشان می‌دهد که اگرچه جامعه ممکن است بدن را نابود کند، اما نمی‌تواند بر ایمان غلبه کند. بنابراین، این تراژدی دو لبه دارد؛ اول این‌که نوعی سوگواری برای از دست دادن زندگی است، اما شدت احساسات انسانی را تأیید می‌کند.

این رمان با ایجاد سؤالات واقعی مانند بهای وفاداری، محدودیت‌های اطاعت و تنش بیش شور و نظم اجتماعی، خواننده را وادار می‌کند تا با معنای واقعی عشق در جامعه‌ای خفقان‌آور روبه‌رو شود. رمان «عشق هلاکت‌بار» به ما نشان می‌دهد که همیشه این نفرت نیست که باعث ایجاد تراژدی می‌شود، بلکه غرور، لجاجت و تضاد نیز همین وضعیت را پدید می‌آورند. گرچه پایان داستان غمگین است اما واقعی نیز هست تا به ما نشان بدهد که عشق مطلق همه چیز را از ما می‌طلبد. 

ریتا، دختر کوچک‌تر، روزی در پنجرهٔ اتاق سیمائو ایستاده بود و همسایه‌شان را دید که نزدیک شیشه‌ها ایستاده و پیشانی‌اش را بر دستانش تکیه داده است. ترزا می‌دانست آن دختر، عزیزترین خواهر سیمائو و کسی است که بیشترین شباهت ظاهری را به او دارد. او از بی‌تفاوتی مصنوعی خود بیرون آمد و به نگاه ریتا پاسخ داد، با دست به او اشاره‌ای کرد و لبخند زد. دختر کورِژیدور نیز لبخند زد، اما فوراً از پنجره دور شد، زیرا مادرش دختران را از نگاه کردن به کسی از آن خانه منع کرده بود.

روز بعد، در همان ساعت، ریتا که تحت تأثیر مهربانی آن حرکت دوستانه قرار گرفته بود، دوباره به سمت پنجره رفت و آنجا ترزا را دید که چشمانش به چشمان او خیره شده بود، انگار منتظرش بود. آن‌ها با احتیاط به هم لبخند زدند و کمی از لبهٔ پنجره‌ها فاصله گرفتند؛ و بدین ترتیب، هر دو ایستاده در داخل اتاق‌ها، به یکدیگر خیره شدند. از آنجا که خیابان باریک بود، می‌توانستند با صدای آهسته حرف‌های یکدیگر را بشنوند. ترزا با حرکت لب‌ها تا با کلمات، از ریتا پرسید آیا دوست اوست.