کتاب «افراطگرایی» (Extremism: A Philosophical Analysis) اثر قاسم کسام (Quassim Cassam) فیلسوف و استاد فلسفه در دانشگاه وارویک است و در سال ۲۰۲۱ منتشر شد. نویسنده در این کتاب، با رویکردی فلسفی و تحلیلی میکوشد افراطگرایی را نه صرفاً بهعنوان یک مسئله سیاسی یا امنیتی، بلکه بهعنوان یک مفهوم پیچیده معرفتی، روانشناختی و اخلاقی بررسی کند، و پرسشهای اساسی درباره ماهیت، منشأ، سازوکارها و روشهای مقابله با آن را مطرح نماید. کسام سه نوع افراطگرایی را از هم متمایز میکند، به بررسی تفاوت آنها با تعصب، بنیادگرایی و رادیکالیسم میپردازد، و با مثالهای تاریخی و معاصر به تحلیل آنها مینشید. هدف کتاب این است که نشان دهد افراطگرایی چگونه ذهنیتهایی ایجاد میکند که در برابر شواهد و دیگران بستهاند و چرا فهم این پدیده برای زندگی اجتماعی امروز ضروری است.
دربارهٔ کتاب
«افراطگرایی» یک تحلیل فلسفی، دقیق و روشن در مورد معنای افراطگرایی است. قسام به جای اینکه فرض کند افراطگرایی صرفاً داشتن باورهای حاشیهای یا ارتکاب اعمال خشونتآمیز است، استدلال میکند که این مفهوم ابعاد متعددی دارد و به شرح سه مدل از آن میپردازد. افراطگرایی ایدئولوژیک (مواضع دور از جریان اصلی)، افراطگرایی روشی (استفاده از ابزارهای افراطی مانند خشونت) و افراطگرایی روانشناختی (یک طرز فکر متمایز که با تفکر انعطافناپذیر و سازشناپذیر مشخص میشود).
او در سراسر کتاب، با استفاده از مثالهای تاریخی و معاصر، از خمرهای سرخ و ارتش جمهوریخواه ایرلند گرفته تا برنامههای مدرن ضد افراطگرایی، سوالات اساسیای را مطرح کرده و توضیح میدهد که افراطگرا چیست؟، افراطگرایی چه تفاوتی با تعصب یا بنیادگرایی دارد؟ و چگونه میتوانیم تلاشهای ضد افراطگرایی و مبارزه با افراطگرایی را درک کنیم؟ بینش اصلی قسام در کتاب «افراطگرایی» این است که آن را نمیتوان تنها به باور تقلیل داد، بلکه شامل شیوهای از تفکر است که در برابر ظرافتها مقاومت میکند، روایتهای پاکی و قربانی بودن را میپذیرد و اغلب سازش را رد میکند.
این کتاب با موشکافی ایدهها، روشها و دغدغههای روانشناختی که اغلب با جنبشها یا افراد افراطی همراه است، خوانندگان را تشویق میکند تا افراطگرایی را به عنوان یک پدیده پیچیده و چندلایه با پیامدهای واقعی برای سیاست، جامعه و سیاستگذاری ببینند. با انجام این کار، نه تنها روشن میکند که چرا بسیاری از رویکردهای موجود برای درک یا مقابله با افراطگرایی ناکافی هستند، بلکه نشان میدهد که چگونه یک لنز فلسفی میتواند درک ما را از موضوعی که اغلب تحت تأثیر احساسات، تبلیغات و سوءتفاهم قرار گرفته است، تیزتر کند.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«افراطگرایی» توضیح مفهومی دقیق و امتناع از برخورد با افراطگرایی به عنوان یک امر سیاسی مبهم است. قسام با رویکردی تحلیلی به موضوع میپردازد و ابعاد مختلف افراطگرایی را از هم جدا کرده و مبانی فلسفی، روانشناختی و اخلاقی آنها را بررسی میکند. این کتاب استدلال دقیق را با مثالهای ملموس ترکیب میکند و چارچوبی ارائه میدهد که هم از لحاظ نظری دقیق و هم از نظر عملی برای درک مناقشات سیاسی و اجتماعی معاصر مرتبط است. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- دقت و ساختار تحلیلی: این کتاب با دقت بین افراطگرایی ایدئولوژیک، افراطگرایی روشی و افراطگرایی روانشناختی یا طرز فکر تمایز قائل میشود. این چارچوب سهجانبه، واژگان ساختاریافتهای را برای بحث در مورد افراطگرایی بدون در هم آمیختن باور، عمل و شخصیت در اختیار خوانندگان قرار میدهد.
- ادغام فلسفه با دنیای واقعی: کسام استدلالهای خود را بر اساس نمونههای تاریخی و معاصر بنا میکند و نشان میدهد که چگونه تمایزات انتزاعی در مورد جنبشها و افراد واقعی اعمال میشوند.
- تمرکز بر طرز فکر افراطی: یکی از بدیعترین دستاوردهای این کتاب، تحلیل آن از طرز فکر افراطی است که با ویژگیهایی مانند وسواس پاکی، انعطافناپذیری اخلاقی، روایتهای قربانی بودن و مقاومت در برابر سازش مشخص میشود.
- بررسی انتقادی استراتژیهای مقابله با افراطگرایی: این اثر نحوه تلاش دولتها و نهادها برای مقابله با افراطگرایی را ارزیابی میکند. کسام با تحلیل نقاط ضعف مفهومی در برخی رویکردهای سیاستگذاری در کتاب «افراطگرایی»، نشان میدهد که چگونه تعاریف نامشخص میتواند منجر به پاسخهای ناکارآمد یا گمراهکننده شود.
- عمق هنجاری و اخلاقی: این کتاب به پرسشهای اخلاقی در مورد مسئولیت، سرزنش و محدودیتهای تحمل میپردازد و خوانندگان را تشویق میکند تا نه تنها به چیستی افراطگرایی، بلکه به چرایی ایجاد چالشهای اخلاقی و سیاسی در جوامع کثرتگرا نیز توجه کنند.
بازخوردها به کتاب «افراطگرایی»
- این کتاب به دلیل وضوح، دقت و سهم آن در درک یک مسئله پیچیده، در بین محققان، منتقدان و مفسران دانشگاهی بسیار قابل توجه بوده است.
- منتقدان، دقت تحلیلی و اندیشهورزی کتاب «افراطگرایی» را ستوده و مفسران، روایتهای کسام را «بیشک واضح، جالب و آموزنده» توصیف کرده و بر این نکته تأکید کردهاند که چگونه این کتاب، فرضیات سادهانگارانه در مورد افراطگرایی را به چالش میکشد.
- محققان در زمینههایی مانند مطالعات تروریسم و خشونت سیاسی، به اهمیت آن برای تشدید تمرکز مفهومی و پیشبرد تحقیقات اشاره کردهاند و منتقدان آن را «کاوشی قانعکننده، بدیع، ظریف و مهم» در مورد افراطگرایی نامیدهاند. سایت تورتولیا (tertulia)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب مناسب علاقهمندان به فلسفه است. دانشجویان و محققان فلسفه، علوم سیاسی و مطالعات اجتماعی از چارچوب مفهومی روشن آن بهرهمند خواهند شد، در حالی که سیاستگذاران و متخصصان در حوزههای مبارزه با افراطگرایی، امنیت یا مددکاری اجتماعی میتوانند از تحلیل آن از طرز فکر و روشها، بینشهای عملی کسب کنند. علاوه بر این، خوانندگان عمومی که در مورد ابعاد روانشناختی، اخلاقی و اجتماعی افراطگرایی کنجکاو هستند، این کتاب را قابل فهم و از نظر فکری ارزشمند خواهند یافت و ابزارهایی را برای درک اشکال تاریخی و معاصر افراطگرایی در اختیار خواهند داشت.
چرا کتاب «افراطگرایی» را بخوانیم؟
- زیرا یک مفهوم پیچیده را با دقت روشن میکند: «افراطگرایی» اغلب به شیوههای مبهم یا سیاسی مورد بحث قرار میگیرد، اما کسام آن را به دستههای متمایزی تقسیم میکند. این چارچوب تحلیلی باعث میشود که بهطوری مناسب و ساختارمند به همراه واژگان مناسب با این مسئله آشنا شوید و بتوانید در مورد آن به بحث و گفتوگو بپردازید. این کتاب با تعریف واضح اصطلاحات و تشریح اجزای افراطگرایی، به خوانندگان کمک میکند تا تفاوتهای بین باورها، رفتارها و الگوهای ذهنی افراطگرایی را تشخیص دهند، که هم برای مطالعه دانشگاهی و هم برای گفتمان عمومی آگاهانه ضروری است.
- زیرا تحلیل فلسفی را با مثالهای دنیای واقعی مرتبط میکند: در کتاب «افراطگرایی» نویسنده برای روشن کردن نکات فلسفی، به موارد تاریخی و معاصر، مانند خمرهای سرخ، ارتش جمهوریخواه ایرلند و افراطگرایان فردی، استناد میکند. ادغام نظریه با مثالهای ملموس به خوانندگان کمک میکند تا ببینند چگونه تمایزات انتزاعی در جنبشها و افراد واقعی آشکار میشوند. کسام با مبنا قرار دادن تحلیل در واقعیت، اهمیت عملی تفکر فلسفی را نشان میدهد و مفاهیم پیچیده را برای مخاطبان گستردهتر قابل فهم میکند.
- زیرا بر بُعد روانشناختی افراطگرایی تأکید میکند: یکی از بدیعترین دستاوردهای کتاب، تمرکز آن بر افراطگرایی ذهنی است که با ویژگیهایی مانند انعطافناپذیری اخلاقی، وسواس به پاکی و عدم تحمل سازش مشخص میشود. کسام نشان میدهد که چگونه این الگوهای روانشناختی، باورها و رفتارهای افراطی را حتی زمانی که محتوای ایدئولوژیک تغییر میکند، حفظ میکنند. این دیدگاه برای درک اینکه چرا برخی افراد عمیقاً در افراطگرایی ریشه میدوانند و چرا ریشهکنی افراطگرایی میتواند بسیار چالشبرانگیز باشد، ارزشمند است.
- زیرا به پرسشهای اخلاقی و معنوی میپردازد: این کتاب نه تنها «افراطگرایی» را توضیح میدهد، بلکه ابعاد هنجاری آن را بررسی میکند و میپرسد که جامعه چگونه باید واکنش نشان دهد، چه مسئولیتهای اخلاقی وجود دارد و چگونه مدارا با تفکر افراطگرایانه تعامل دارد. این عمق اخلاقی به خوانندگان اجازه میدهد تا در مورد چالشهای اخلاقی گستردهتر تأمل کنند و این کتاب را نه تنها برای درک، بلکه برای پیمایش معضلات اجتماعی و سیاسی در دنیای واقعی نیز مرتبط میسازد.
کتاب «افراطگرایی» را بخوانید، چون درک عمیق و ساختارمندی از آنچه افراطگرایی واقعاً در پی دارد، ارائه میدهد. این کتاب دقت فلسفی را با مثالهای دنیای واقعی ترکیب میکند و بین ابعاد ایدئولوژیک، روششناختی و روانشناختی افراطگرایی تمایز قائل میشود. کسام با تحلیل طرز فکری که باورها و اعمال افراطی را حفظ میکند، خوانندگان را به ابزارهایی برای تفسیر متفکرانه و انتقادی پدیدههای اجتماعی و سیاسی معاصر مجهز میکند و آن را به مطالعهای غنی از نظر فکری و عملی مرتبط تبدیل میکند.
دربارهٔ نویسنده
قاسم کسام فیلسوف و فارغالتحصیل رشتهٔ فلسفه و استاد فلسفه در دانشگاه وارویک است که در سال ۱۹۶۱ به دنیا آمد. او در مورد خودشناسی، ادراک، رذایل معرفتی و مباحث معرفتشناسی کانتی مینویسد. او تا 18 سالگی شهروند کنیا بود، اما بیشتر دوران بزرگسالی خود را در بریتانیا گذرانده است و در کالج کبل، آکسفورد، فلسفه، سیاست و اقتصاد (PPE) خواند و در سال ۱۹۸۵ با ارائهٔ پایاننامهای در مورد استدلالهای متعالی، دکترای آکسفورد را دریافت کرد. از سال ۱۹۸۶ تا ۲۰۰۴، قسام در دانشگاه آکسفورد، جایی که عضو کالج وادهام بود، فلسفه تدریس میکرد. در سال ۱۹۹۳، او به عنوان دانشیار مهمان در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، مشغول به کار بود. در سال ۲۰۰۴، او کرسی استادی مهمان ممتاز جان ایوانز در فلسفه اخلاق و اندیشه را در دانشگاه نورث وسترن، ایلینوی، در اختیار داشت.
او در سالهای ۲۰۰۵-۲۰۰۶ استاد فلسفه در کالج دانشگاهی لندن و در سالهای ۲۰۰۷-۲۰۰۸ استاد فلسفه نایتبریج در دانشگاه کمبریج بود. از سال ۲۰۰۹، قسام استاد فلسفه در دانشگاه وارویک بوده است. در سال ۲۰۱۶، شورای تحقیقات هنر و علوم انسانی در بریتانیا به او بورسیه رهبری اعطا کرد ودر 22 ژوئیه 2022، قسام به عنوان عضو آکادمی بریتانیا (FBA)، آکادمی ملی علوم انسانی و اجتماعی بریتانیا، انتخاب شد. تاکنون شش کتاب از این نویسنده در زمینهٔ فلسفه منتشر شده است.
سخن پایانی
کتاب «افراطگرایی» اصطلاحی که که اغلب در تیترها میشنویم به مفهومی تبدیل میکند که واقعاً میتوانیم آن را درک کنیم. کسام اجازه نمیدهد افراطگرایی به عنوان یک تهدید خارجی بهنظر برسد؛ او آن را به عنوان یک پدیده چندوجهی با ابعاد ایدئولوژیک، روششناختی و روانشناختی نشان میدهد که همه آنها در تعامل با هم، تفکر و رفتارهای سفت و سختی را که ما افراطی میدانیم، ایجاد میکنند. این کتاب با شکافتن این لایهها، به ما میآموزد که فراتر از هیجانزدگی و ترس را ببینیم و دریچهای ایجاد میکند که از طریق آن پیچیدگیهای «افراطگرایی» را درک کنیم و این مبحث را از نظر برای خواننده به صورت سادهای توضیح میدهد. در این اثر نویسنده دقت فلسفی را با آگاهی عملی ترکیب میکند و ایدههای انتزاعی را در دنیای واقعی به کار میبرد.
آنچه کتاب را به ویژه جذاب میکند، توجه آن به افراطگرایی ذهنی است؛ الگوهای ظریف فکری و انعطافناپذیری عاطفی که باورهای افراطی را حتی زمانی که محتوای ایدئولوژیک تغییر میکند، حفظ میکنند. این تمرکز به ما نشان میدهد که افراطگرایی همیشه پر سر و صدا یا خشونتآمیز نیست؛ گاهی اوقات آرام، موذیانه و در نحوه تفکر، قضاوت و ارتباط مردم با دیگران حفظ میشود. تحلیل دقیق کسام از این ابعاد روانشناختی، خوانندگان را تشویق میکند تا فرضیات مربوط به چگونگی توسعه و تداوم افراطگرایی را زیر سوال ببرند و ما را به چالش میکشد تا همدلی، آموزش و تعامل اخلاقی را به عنوان بخشی از درک و پاسخ به «افراطگرایی» در نظر بگیریم.
ترکیب کتاب از مثالهای دنیای واقعی، تأمل هنجاری و تحلیل فلسفی دقیق، آن را به متنی تبدیل میکند که مدتها پس از خواندن، در ذهن خواننده باقی میماند. این کتاب نشان میدهد که مقابله با افراطگرایی به همان اندازه که یک تلاش سیاسی است، یک تلاش فکری و اخلاقی نیز هست. کسام خوانندگان را به وضوح و ظرافت مجهز میکند و نشان میدهد که چگونه دقت در این مسئله، میتواند چالشهای عملی را روشن کند. این کتاب فراخوانی برای تعامل متفکرانه است که به بررسی دقیق ایدهها، درک عمیق طرز فکرها و مواجهه با سوالات اجتماعی و اخلاقی با شجاعت و عقل میپردازد.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
دلایلی برای طبقهبندی ایدئولوژی داعش بهعنوان ایدئولوژی فاشیستی وجود دارد. این کار افراطگرایی ایدئولوژیک این گروهها را در معنای استاندارد «جایگاهی» میکند. استدلال برای طبقهبندی داعش بهعنوان فاشیست یا «اسلاموفاشیست» از سوی کسانی مطرح شده است که به رد ارزشهای روشنگری، اقتدارگرایی افراطی، یهودستیزی شدید و دیدگاه توطئهآمیز این گروه اشاره میکنند. اینها مؤلفههای فاشیستیِ شاخص ایدئولوژی داعشاند؛ هر چند اینکه چیزی به نام «اسلاموفاشیسم» وجود دارد یا نه بحثبرانگیز است. بااینحال، شایان ذکر است که ایدئولوژی داعش میتواند در معنای ایدئولوژیک افراطی دیده شود. حتی اگر کسی در طبقهبندی آن بهعنوان راستگرا تردید کند. همانگونه که نوزیک بیان میکند، «ممکن است ابعادِ سیاسیِ برجستهٔ متعددی وجود داشته باشد» این نکته امکان این را فراهم میآورد که داعش در انتهای افراطی بُعد دیگری باشد، یعنی بُعدی که از چپ به راست نمیرود.