موریانه

کتاب «موریانه» (Woodworm) اثر لایلا مارتینس (Layla Martinez) نویسندهٔ اسپانیایی است و در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و نخستین رمان این نویسنده به حساب می‌آید. این کتاب داستانی کوتاه، فشرده و وهم‌ناک است که در مرز میان واقعیت اجتماعی و هراس روانی حرکت می‌کند. روایت از زبان دختری شکل می‌گیرد که همراه خانواده‌اش در خانه‌ای متروک و فرسوده زندگی می‌کند؛ خانه‌ای که گویی خود به موجودی زنده، مهاجم و رو‌به‌زوال تبدیل شده است. مارتینس با زبانی موجز اما تیز، فقر، انزوا، خشونت ریشه‌دار و فروپاشی تدریجی انسان‌ها را در دل فضایی سورئال و نمادین به تصویر می‌کشد.

داستان «موریانه» دربارهٔ دختری نوجوان است که همراه مادر و مادربزرگش در خانه‌ای قدیمی، متروک و در حال فروپاشی در حاشیهٔ روستایی فقیر زندگی می‌کند. این خانه که زمانی متعلق به مالکان ثروتمند بوده، اکنون به پناهگاه زنانی تبدیل شده که در حاشیهٔ جامعه قرار گرفته‌اند. فضای خانه به‌تدریج حالتی وهم‌آلود پیدا می‌کند؛ صداها، سایه‌ها و نشانه‌هایی از حضور نیروهای نامرئی دیده می‌شود. 

دختر که راوی داستان «موریانه» نیز هست، در حالی که با فقر، انزوا و گذشتهٔ تاریک خانواده روبه‌رو است، کم‌کم درمی‌یابد که خانه فقط یک ساختمان نیست، بلکه گویی حافظه‌ای زنده از خشونت‌ها، بی‌عدالتی‌ها و رنج‌هایی است که در طول نسل‌ها در آن انباشته شده‌اند. در طول داستان، مرز میان واقعیت و امر فراطبیعی به‌تدریج محو می‌شود. روایت نشان می‌دهد که چگونه تاریخ سرکوب و ظلمی که بر زنان و فقرا رفته، به شکل نوعی نفرین یا حضور تسخیرکننده در خانه باقی مانده است. 

دختر با کشف رازهای گذشتهٔ خانواده و کسانی که پیش‌تر در این خانه زندگی کرده‌اند، درمی‌یابد که ساکنان فعلی تنها قربانیان یک وضعیت اجتماعی نیستند، بلکه وارثان خشم و مقاومت کسانی هستند که پیش از آن‌ها در همان مکان زیسته‌اند. به این ترتیب، داستان در قالب فضایی گوتیک و هراس‌آلود، به مسئلهٔ حافظهٔ جمعی، خشونت طبقاتی و چرخهٔ تاریخی ظلم می‌پردازد.

«موریانه» رمانی ترسناک است که عناصر ادبیات گوتیک، وحشت روان‌شناختی و نقد اجتماعی را در هم می‌آمیزد. نویسنده با استفاده از فضایی بسته و فرسوده، روایت اول‌شخص و زبانی موجز، داستانی می‌سازد که در آن خانه به نمادی از حافظهٔ تاریخی خشونت و فقر تبدیل می‌شود. این رمان نه‌تنها یک داستان وهم‌آلود دربارهٔ خانه‌ای تسخیرشده است، بلکه تصویری استعاری از روابط طبقاتی، سرکوب تاریخی زنان و انتقال رنج و خشم از نسلی به نسل دیگر می‌سازد. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

 

از زمان انتشار «موریانه» در سال ۲۰۲‍‍۱، این اثر با استقبال چشمگیری از سوی خوانندگان و منتقدان مواجه شده است. برخی از افتخارات و جوایز آن عبارت‌اند از:

این رمان در سال ۲۰۲۱ برندهٔ جایزهٔ خاویر موروتِه برای بهترین نویسندهٔ تازه‌کار (Best New Author) شد. این جایزه توسط انجمن کتاب‌فروشان مستقل اسپانیا اعطا می‌شود و هدف آن معرفی و حمایت از نویسندگان نوظهور با آثار برجسته است. دریافت این جایزه باعث شد رمان «موریانه» توجه بیشتری در فضای ادبی اسپانیا و سپس در ترجمه‌های بین‌المللی به دست آورد.

هرچند این رمان تعداد زیادی جایزه رسمی بزرگ نگرفته است، اما در زمان انتشار با بازخوردهای بسیار مثبت منتقدان روبه‌رو شد و بعداً به زبان‌های مختلف ترجمه گردید. منتقدان به‌ویژه ترکیب فضای گوتیک، نقد طبقاتی و روایت فشرده و تیرهٔ آن را از نقاط قوت برجستهٔ اثر دانسته‌اند.

این رمان برای خوانندگانی مناسب است که به رمان‌های کوتاه اما عمیق با فضای تاریک، نمادین و اندکی وهم‌آلود علاقه دارند. کسانی که از ادبیات گوتیک معاصر، روایت‌های روان‌شناختی و داستان‌هایی با لایه‌های اجتماعی و طبقاتی لذت می‌برند احتمالاً با این کتاب ارتباط خوبی برقرار می‌کنند. همچنین علاقه‌مندان به ادبیات اسپانیایی و اسپانیایی‌زبان معاصر ـ به‌ویژه آثاری که واقعیت اجتماعی را با عناصر فراواقعی یا استعاری ترکیب می‌کنند ـ از خواندن این رمان استقبال خواهند کرد. خوانندگانی که به رمان‌های کوتاه، فضاهای خفقان‌آور، روایت‌های زن‌محور و داستان‌هایی درباره حافظهٔ تاریخی، فقر و خشونت نسل‌ها علاقه دارند نیز از تجربهٔ این کتاب لذت می‌برند.

لایلا مارتینس نویسنده و روزنامه‌نگار اسپانیایی است که در سال ۱۹۸۷ در مادرید به دنیا آمد. او در حوزهٔ علوم سیاسی تحصیل کرده و در کنار فعالیت ادبی، در زمینهٔ روزنامه‌نگاری فرهنگی و نقد اجتماعی نیز فعال بوده است و به خاطر نوشتن رمان ترسناک «موریانه» و همچنین مقاله «آرمان‌شهر جزیره نیست» شناخته می‌شود. 

«موریانه» اثری است که در حجم اندک خود دنیایی سنگین و پرمعنا را می‌سازد. لایلا مارتینس با مهارت در به‌کارگیری استعاره و فضا، نشان می‌دهد چگونه یک خانه می‌تواند بازتاب رنج نسل‌ها، شکست‌های اجتماعی و زخم‌های تاریخی باشد. این رمان به‌جای توصیف مستقیم واقعیت، آن را از خلال تاریکی، صداها و سکوت‌های خانه به تصویر می‌کشد؛ به همین دلیل، فقط یک داستان نمی‌خواند، بلکه تجربه‌گرِ اضطراب و حافظه‌ای جمعی‌ست که در دیوارهای پوسیده خانه تنیده شده است.  

در میان آثار گوتیک و اجتماعی قرن بیست‌و‌یکم، «موریانه» نمونه‌ای برجسته از پیوند میان ادبیات انتقادی و هنر روایت است. نویسنده به‌جای تکیه بر عنصر ترس، از فضای وهم‌آور برای به تصویر کشیدن خشونت پنهان در زندگی روزمره استفاده می‌کند. این نگاه باعث می‌شود اثرش از محدوده داستان وحشت فراتر رود و به یک نقد اجتماعی-تاریخی تبدیل شود؛ نقدی بر فقر، سکوت و فراموشی‌ای که همچنان در گوشه‌های جوامع مدرن باقی مانده است.  

رمان «موریانه» دعوتی به تأمل در چرخهٔ رنج و مقاومت انسان‌ها در برابر فروپاشیِ بیرونی و درونی است. نویسنده در این کتاب با لحن سرد و شاعرانه‌اش خواننده را وادار می‌کند تا زیر سطح روایت، حقیقتی تلخ اما زنده را حس کند؛ حقیقتی دربارهٔ این‌که چگونه حتی خانه‌هایی که ظاهراً رو به نابودی‌اند، هنوز حامل روح و خاطره کسانی هستند که در آن زیسته‌اند. 

پیرزن توی آشپزخانه مثل فرفره می‌چرخید و بیست کار را با هم انجام می‌داد. ساعت نزدیک دو بعدازظهر بود، اما من گرسنه نبودم. آن موقع‌ها هیچ‌وقت گرسنه نبودم، فقط مثل سگی مریض که غذا نمی‌خورد، وِل می‌گشتم. او دو کاسه روی میز چید و قابلمه را آورد. لازم نبود بپرسم ناهار چه داریم، چون منوی این خانه همیشه یک‌جور است. به آن عادت کرده‌ام، چون هرگز چیز دیگری تجربه نکرده‌ام، اما برای بقیه عجیب است، به همین دلیل از آن حرف می‌زنم. آشپزی پیرزن در اصل یعنی‌ آب را بجوشانی و هر چی دم دستت هست، توی قابلمه بریزی، معمولاً سبزیجات باغ یا چیزهایی را که توی جنگل پیدا می‌کند، گاهی هم یک مشت نخود یا لوبیا را که از کامیون‌هایی که از روستا می‌گذرند، خریده، توی آن می‌ریزد. قابلمه ساعت‌ها قُل می‌زند، سپس هر روز دوباره گرمش کرده و هر چه دلش خواست، به آن اضافه می‌کند و وقتی بخشی از آن را می‌خوریم، آبش را زیاد می‌کند و باز چیزهایی داخلش می‌ریزد و فقط وقتی این شلم‌شوربا ترش شود، قابلمه را می‌شوید و از نو شروع می‌کند.