عرصهٔ مطالعات کودکی به ویژه از منظر جامعهشناختی در دهههای اخیر شاهد تحولات نظری و مفهومی چشمگیری بوده است. در این میان کتاب «جامعهشناسی کودکی» (The Sociology of Childhood) اثر ویلیام ای.کورسارو (William A. Corsaro) که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، همواره یکی از منابع اصلی و راهگشا برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان این حوزه در سراسر جهان به شمار رفته است. این اثر با ارائهٔ رویکردی نو و تأکید بر عاملیت کودکان و بازتولید تفسیری آنان از جهان اجتماعی، نگاهی عمیق و متفاوت به ساختارهای کودکی و دنیای اجتماعی کودکان عرضه میکند. نسخهای که پیشروی شماست برگردان ویراست پنجم این کتاب است که تفاوتهای قابلتوجهی با نسخههای پیشین دارد.
دربارهٔ کتاب
«جامعهشناسی کودکی» به بحث دربارهٔ کودکان و کودکی از منظر جامعهشناختی میپردازد و رهاورد نظرها و تجربههای ویلیام ای.کورسارو از آموزش و پژوهش طی ۴۲ سال گذشته است. در این نسخهٔ جدید، تغییرات و بهروزرسانیهای زیادی در زمینهٔ تحقیقات جدید در مورد کودکان ایجاد شده است که بیشتر بر مطالعات روابط همسالان، دوستیها، فرهنگ همسالان کودک، فرهنگ مصرفگرایی کودکان، کودکان و رسانهها و فناوریهای نوین و همچنین مشکلات اجتماعی کودکان تمرکز دارد.
علاوه بر این، اطلاعات آماری بهروز شدهای دربارهٔ کیفیت زندگی کودکان در جوامع توسعهیافته و در حال توسعه ارائه شده است. همچنین مباحث جدیدی در خصوص تغییر نگرشها به کودکان و خانوادهها، کودکان مهاجر، پرخاشگری و زورگویی همسالان، تابآوری کودکان و نوجوانان در شرایط دشوار جسمی و عاطفی؛ مانند بلایا، جنگها، درگیریها و خشونتها، کودکان و محیطزیست و پایداری و همچنین هویت جمعی، روابط میاننسلی و جامعهٔ مدنی به این کتاب جدید اضافه شده است.
همچنین نویسنده در این نسخه جدید از کتاب «جامعهشناسی کودکی» رویکردی تفسیر به جامعهشناسی کودکی دارد و تلاش کرده است دیدگاههای سنتیتر اجتماعیسازی و رویکردهای رشد کودک را با هم مقایسه کند. بخش اول کتاب به بررسی دیدگاههای سنتی دربارهٔ اجتماعیسازی و رشد کودک اختصاص دارد و نویسنده آنها را در مقابل دیدگاههای بازتولید تفسیری خود قرار داده است. یک مدل تار عنکبوتی از رشد یا گسترش عضویت کودکان در فرهنگهایشان در کتاب قرار گرفته است و همچنین فصل جدیدی دربارهٔ کودکان و کودکی نیز به کتاب اضافه شده است.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«جامعهشناسی کودکی» به عنوان متنی بنیادی و نوآورانه در جامعهشناسی کودکی شناخته میشود، زیرا کودکی را نه به عنوان یک مرحله منفعل از رشد، بلکه به عنوان بخشی اجتماعی و پویا از جامعه بازتعریف میکند و بر مشارکت فعال کودکان در فرهنگها و دنیای اجتماعی خود تأکید دارد. این کتاب نظریه بازتولید تفسیری، روشهای تحقیق دقیق، نمونههای عملی از تجربیات زیسته کودکان و بحثهای مربوط به سیاستهای فعلی، حقوق و مسائل اجتماعی را در هم میآمیزد و آن را هم از نظر آکادمیک قوی و هم عمیقاً مرتبط با درک کودکان در زمینههای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی میکند. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
• نوآوریهای مفهومی: بر کودکی به عنوان یک ساختار اجتماعی تأکید میکند و نشان میدهد که چگونه جوامع و دورههای تاریخی مختلف معنای کودکی را شکل میدهند.
• مفهوم بازتولید تفسیری: در این کتاب مفهوم بازتولید تفسیری معرفی شده است که تأکید میکند کودکان به جای درونی کردن هنجارهای بزرگسالان، به طور فعال دنیای اجتماعی خود را خلق و در آن مشارکت میکنند.
• نقاط قوت تحقیق و روششناسی: ویراست پنجم کتاب «جامعهشناسی کودکی» با فصلهای به روز شده در مورد روشهای تحقیق متناسب با مطالعات کودکان از جمله رویکردهای کلان، خرد و غیرسنتی در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.
• مثالهای ملموس و واقعی: از مثالهای واقعی متعدد از جمله رفتار، بازی و تعاملات همسالان کودکان استفاده میکند و نظریه را بر اساس مشاهده بنا میکند.
• دیدگاههای تاریخی و فرهنگی: نویسنده جامعهشناسی کودک را در زمینههای تاریخی و فرهنگی قرار میدهد و با اشاره به آثار کلاسیک و تاریخ جدید، درک خواننده از هنجارهای غربی را گسترش میدهد.
• تأثیر زندگی مدرن بر کودکان: بررسی میکند که چگونه تغییرات اجتماعی به عنوان مثال، فناوری، جمعیتشناسی بر زندگی خانوادگی و کودکان در جوامع مختلف تأثیر میگذارد.
• سیاست، حقوق و مسائل معاصر: شامل بخشهایی در مورد حقوق کودکان، به ویژه کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد میشود، که جامعهشناسی را با سیاستهای دنیای واقعی پیوند میدهد.
• نقاط قوت آموزشی و بصری: به همراه عکسها، نمودارها و مطالب موردی واضح است که به تصویر کشیدن پیچیدگی و تنوع زندگی کودکان کمک میکند.
افتخارات و جوایز
از زمان انتشار «جامعهشناسی» در سال ۲۰۱۸، این اثر هیچگونه جایزهٔ ادبی یا دانشگاهی مهمی دریافت نکرده است. با اینحال نویسنده ویلیام ای. کورسارو در رشتهٔ خود تقدیرنامههای قابلتوجیه دریافت کرده که نشان دهندهٔ تأثیر آثار او بر حوزهٔ جامعهشناسی کودکان است. برخی از جوایز این نویسنده عبارتاند از:
• برندهٔ جایزهٔ حرفهٔ برجسته از بخش کودکان و نوجوانان انجمن جامعهشناسی آمریکا
• دریافت مدرک دکترای افتخاری در سال ۲۰۱۶ از دانشگاه اوپسالا، سوئد
• برندهٔ جایزهٔ کولی-مید (Cooley-Mead) از بخش روانشناسی اجتماعی ASA
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب مناسب دانشجویان جامعهشناسی، آموزش و پرورش، معلمان، مربیان، والدین و متخصصان، مددکاران اجتماعی و محققانی است که با کودکان سروکار دارند. سیاستگذارانی که درگیر مسائل خانواده، آموزش یا رفاه کودکان هستند نیز میتوانند از مطالب این کتاب بسیار بهره ببرند. این کتاب به ویژه مناسب هر کسی است که مستقیم با کودکان کار میکند یا تصمیماتی میگیرد که بر حال و آینده آنها تأثیر گذرا است. این کتاب همچنین مناسب علاقهمندان به رشد کودک و تأثیرات اجتماعی است.
چرا کتاب «جامعهشناسی کودکی» را بخوانیم؟
• نقش کودکان را به عنوان مشارکتکنندگان اجتماعی فعال بازتعریف میکند: یکی از قویترین دلایل برای خواندن این کتاب، استدلال کورسارو است که کودکان صرفاً در حال بزرگ شدن نیستند، بلکه از قبل مشارکتکنندگان معناداری در جامعه هستند. کورسارو از طریق مفهوم بازتولید تفسیری توضیح میدهد که چگونه کودکان به طور خلاقانه هنجارهای بزرگسالان را تفسیر میکنند و آنها را به روشهای جدیدی در فرهنگهای همسالان خود بازتولید میکنند. این دیدگاه، نظریههای سنتی اجتماعی شدن را به چالش میکشد و خوانندگان را مجبور میکند تا فرضیات رایج در مورد اقتدار، یادگیری و عاملیت را مورد بازنگری قرار دهند.
• بینشهای غنی و مبتنی بر تحقیق در مورد دنیای کودکان: کتاب «جامعهشناسی کودکی» به این دلیل برجسته است که بر اساس تحقیقات قومنگاری طولانیمدت، به ویژه مشاهده دقیق کودکان در مدارس و محیطهای همسالان، بنا شده است. این مثالهای دقیق، نظریههای نویسنده را زنده میکنند و نشان میدهند که چگونه کودکان در موقعیتهای روزمره، دوستی، تضاد، قدرت و تعلق را مورد بحث قرار میدهند. این کتاب به جای ادعاهای انتزاعی، شواهد ملموسی از نحوه تفکر، عمل و تعامل کودکان ارائه میدهد و استدلالهای خود را هم قانعکننده و هم قابل فهم میسازد.
• دوران کودکی را در بافت اجتماعی، تاریخی و فرهنگی قرار میدهد: یکی دیگر از دلایل قانعکننده برای خواندن این کتاب، تأکید آن بر دوران کودکی به عنوان یک ساختار اجتماعی است که توسط زمان، مکان و فرهنگ شکل میگیرد. کورسارو نشان میدهد که چگونه ایدهها در مورد دوران کودکی در جوامع و دورههای تاریخی متفاوت است و نشان میدهد که بسیاری از فرضیات طبیعی در مورد کودکان در واقع به صورت اجتماعی تولید میشوند. این دیدگاه وسیعتر به خوانندگان کمک میکند تا درک کنند که چگونه تغییرات اقتصادی، ساختارهای خانوادگی، سیستمهای آموزشی و ارزشهای فرهنگی، زندگی کودکان را به طرق مختلف شکل میدهند.
• به عنوان یک متن بنیادی و تأثیرگذار عمل میکند: «جامعهشناسی کودکی» به طور گسترده به عنوان یک اثر بنیادی در مطالعات کودکی در نظر گرفته میشود و نحوه آموزش و تحقیق این حوزه را در سطح بینالمللی شکل میدهد. خواندن آن نه تنها دانشی از دنیای اجتماعی کودکان، بلکه آشنایی با مفاهیم و مباحث کلیدی را که همچنان بر جامعهشناسی، آموزش و تحقیقات اجتماعی تأثیر میگذارند، فراهم میکند.
کتاب «جامعهشناسی کودکی» را بخوانید چون نحوهٔ درک ما از کودکان را تغییر میدهد و آنها را نوعی فعالان اجتماعی معرفی میکند که میتوانند معنا، روابط و فرهنگ را در دنیای کودکانهٔ خود خلق کنند. این کتاب با ترکیب نظریه، تحقیق و مثالهای زندگی واقعی، دریچهای قدرتمند برای درک کودکی به عنوان یک مقوله اجتماعی جدی است که توسط تاریخ، فرهنگ، نهادها و قدرت شکل گرفته است و آن را به مطالعهای ضروری برای هر کسی تبدیل میکند که میخواهد فراتر از دیدگاههای سادهانگارانه یا صرفاً رشدی از کودکان حرکت کند و بفهمد که کودکی واقعاً چگونه در جامعه عمل میکند.
دربارهٔ نویسنده
ویلیام ای. کورسارو پیش از این صاحب کرسی رابرت ه. شافر در دانشگاه ایندیانا در بلومینگتون بود و اکنون استاد بازنشستهٔ افتخاری در همین دانشگاه است. او در سال ۱۹۸۸ موفق به دریافت جایزهٔ رئيس جمهور برای تدریس برجسته شد. در سال ۲۰۱۳ نیز اولین فردی بود که جایزهٔ حرفهای برجسته از بخش «کودکان و جوانان» انجمن جامعهشناسی آمریکا را دریافت کرد. او در دانشگاه ایندیانا دورههایی را در زمینهٔ «جامعهشناسی کودکی»، کودکی در جامعهٔ معاصر و روشهای تحقیق قومنگاری تدریس میکرد. علاقهٔ اصلی تحقیقاتی او شامل جامعهشناسی کودکی، فرهنگهای همسالان در میان کودکان، جامعهشناسی آموزش و روشهای تحقیق قومنگاری است. کورسارو همچنین نویسندهٔ کتاب «دوستی و فرهنگ همسالان در سالهای ابتدایی» است که در سال ۱۹۸۵ منتشر شد.
سخن پایانی
کتاب «جامعهشناسی کودکی» به خواننده نشان میدهد که دیگر نمیتوان کودکی را اتاق انتظار بزرگسالی دانست. کورسارو ما را وادار میکند تا کودکان را به عنوان بازیگران فعلی ببینیم، نه بازیگران آینده، که صداها، اعمال و روابطشان از قبل معنای اجتماعی را در خود دارند. این تغییر چارچوب، به راحتی میتواند فرضیات ما در مورد بزرگسالی و کودکی را برهم بزند و آنها را با یک سوال چالشبرانگیزتر جایگزین کند و آن این است که وقتی کودکان را مشارکتکنندگانی در جامعه در نظر بگیریم، آنوقت جامعه چگونه تغییر خواهد کرد؟
کورسارو دنیای کودکان را رمانتیک جلوه نمیدهد و آنها را به نقاط داده تقلیل نمیدهد. در عوض، او پیچیدگی، خلاقیت و تناقضات آنها را آشکار میکند. از طریق مشاهده و تحلیل دقیق، تعاملات روزمره کودکان مانند بازی، تضاد، تقلید، مقاومت، به مکانهایی تبدیل میشوند که فرهنگ در آنها مورد مذاکره و بازتولید قرار میگیرد. در این لحظات، کودکی نه به عنوان یک مرحله شکننده، بلکه به عنوان یک فضای حیاتی که خود جامعه به طور فعال در آن شکل میگیرد، ظاهر میشود.
«جامعهشناسی کودکی» خوانندگان را به چالش میکشد تا در مورد مسئولیت، اقتدار و شمول تجدید نظر کنند. این کتاب از مربیان، محققان، سیاستگذاران و به طور کلی بزرگسالان میخواهد تا در مورد چگونگی شکلگیری فرصتهای کودکان و سرکوب اختیار آنها تأمل کنند. سهم ماندگار این کتاب نه تنها در آنچه توضیح میدهد، بلکه در آنچه مطالبه میکند نیز نهفته است. این کتاب از خواننده تعامل اخلاقیتر، دقیقتر و آگاهتر به مسائل اجتماعی با دوران کودکی و کودکان را میخواهد.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
در حادثهی اول کودکان موجوداتی خلاق هستند، عاملان اجتماعی خلاقی که ضمن بازتولید خودآگاه جوامع بزرگسال، فرهنگهای کودکانه منحصربهفرد خودشان را نیز تولید میکنند. پیشدبستانی را که ذکر آن رفت در نظر بگیرید؛ در این پیشدبستانی بازی با جعبههای حامل شیر ممنوع شده بود؛ اما کودکان قواعد بزرگسالان را دوست نداشتند و بنابراین، در هر جایی که امکانپذیر بود با آن بازی میکردند. کودکان سعی میکردند قوانین بزرگسالان را دور بزنند. آنها یک بانک متحرک بسیار منحصربهفرد خلق کردند. ایدهای که از دنیای بزرگسالان گرفته شده بود؛ اما آنها ابعاد و معانی جدیدی به آن داده بودند (بعد از این واقعه، یکی از معلمان به من گفت بازی بچهها با جعبههای شیر را دیده است؛ اما او هم به دلیل اینکه همانند من تحت تأثیر ابتکار کودکان قرار گرفته بود از این قانونشکنی چشمپوشی کرده بود).