چه چیزی جوامع را به هم پیوند میدهد و چگونه میتوان این نظمهای اجتماعی را به شیوهای عادلانه ساختار داد؟ کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» (The Civil Sphere) اثر استادانهٔ جفری الکساندر (Jeffrey C. Alexander) به این پارادوکس اصلیِ زندگی مدرن میپردازد. در این کتاب که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد، الکساندر نظریهپرداز اجتماعی آمریکایی نشان میدهد که همبستگی کامل نیست، مطلق نیست و وحشتهایی که در لغزشهای آن رخ میدهد بارها در قالب تبعیض، نسلکشی و جنگ دیده شده است. بااینحال، بهرغم نقصها و تناقضات دنیوی، همبستگی و پروژهٔ جامعهٔ مدنی هنوز هم بهترین امید جوامع است. بنابراین او در این کتاب نشان میدهد که همبستگی چگونه ساختارهای اجتماعی فراگیر و انحصاری ایجاد میکند و همچنین توضیح میدهد که چگونه میتوان آنها را ترمیم کرد.
دربارهٔ کتاب
کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» اثری مهم در نظریه اجتماعی معاصر است که به بررسی چگونگی ایجاد و حفظ حیات مدنی توسط جوامع میپردازد؛ حوزهای از تعامل اجتماعی که ریشه در همبستگی، عدالت و ارزشهای دموکراتیک دارد. الکساندر استدلال میکند که آنچه افراد را در جوامع واقعی به هم پیوند میدهد، نه فقط ساختارهای سیاسی یا اقتصادی، بلکه معانی فرهنگی مشترک و احساسات جمعی و ارتباط است که باعث ایجاد همبستگی و ظرفیت نقد اجتماعی و ادغام دموکراتیک میشود.
الکساندر که یک نظریهپرداز بسیار برجسته است، در این کتاب به بررسی چگونگی عملکرد این حوزه مدنی، چگونگی آسیب دیدن آن بهخاطر بیعدالتی و نیروهای غیرمدنی مانند تبعیض یا خشونت و چگونگی ترمیم آن از طریق نهادهای ارتباطی، جنبشهای اجتماعی و کدهای فرهنگی که مفاهیم فراگیر شهروندی و عدالت را گسترش میدهند، میپردازد. الکساندر در کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» آنچه جامعه مدنی در حالت ایدهآل باید باشد را با تحلیل تجربی ترکیب کرده است.
او مبانی فرهنگی و نهادی حوزه مدنی مانند رسانهها، افکار عمومی، قانون و انجمنهای داوطلبانه و چگونگی تعامل این موارد با حوزههای غیرمدنی مانند بازار، دولت یا گروههای هویتی انحصاری را مورد بحث قرار میدهد. این کتاب همچنین بررسی میکند که چگونه جنبشها و مبارزات پیرامون نژاد، جنسیت و تفاوت میتواند تعهدات حوزه مدنی به شمول و عدالت را هم به چالش بکشد و هم تقویت کند و تنشها و تناقضات جاری ذاتی در زندگی دموکراتیک مدرن را برجسته میکند.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» به عنوان اثری برجسته در جامعهشناسی و نظریه اجتماعی شناخته میشود، زیرا تحقیقات تجربی دقیق را با ادعاهای هنجاری جسورانه در مورد دموکراسی، عدالت و شمول ترکیب میکند. برخلاف تحلیلهای سنتی که صرفاً بر ساختارهای سیاسی یا اقتصادی تمرکز دارند، الکساندر بر ابعاد فرهنگی و نمادین زندگی اجتماعی تأکید و بررسی میکند که چگونه معانی مشترک، اصول اخلاقی و احساسات جمعی، ظرفیت یک جامعه را برای همبستگی و مشارکت مدنی شکل میدهند. عمق، رویکرد میانرشتهای و تمرکز این کتاب بر مبانی اخلاقی و نمادین دموکراسی، آن را به سهمی منحصر به فرد در درک چگونگی عملکرد، موفقیت و گاهی شکست جوامع مدنی تبدیل میکند. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
• ادغام نظریه و تحلیل تجربی: الکساندر نظریه انتزاعی جامعهشناسی را با نمونههای ملموس از تاریخ، رسانه، قانون و جنبشهای اجتماعی پیوند میدهد.
• تمرکز بر مبانی فرهنگی و نمادین جامعه: این کتاب تأکید میکند که جامعه مدنی نه تنها در مورد نهادهای رسمی مانند دادگاهها یا مجالس قانونگذاری است، بلکه در مورد ارزشها، نمادها و اصول اخلاقی مشترک نیز هست.
• کاوش هنجاری در عدالت: الکساندر بررسی میکند که چگونه حوزههای مدنی توسط مسائلی مثل تبعیض و بیعدالتی اجتماعی تقویت یا تضعیف میشوند.
• تحلیل تنشها بین حوزههای مدنی و غیرمدنی: این اثر به بررسی تضادهای بین حوزه مدنی و سایر حوزههای اجتماعی، مانند دولت، بازار یا گروههای هویتی انحصاری میپردازد.
• دامنه و دسترسی بین رشتهای: کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» با بهرهگیری از جامعهشناسی، علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی قابل توجه است.
بازخوردها به کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی»
• «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» نظریهپردازیهای کلان را به شیوههایی ارائه میدهد که هم به ما یادآوری میکند چه هستیم و هم چه میتوانیم باشیم. جفری الکساندر حداقل جایی را به جامعهشناسی ارائه میدهد که میتواند دوباره از آنجا شروع کند. نیو ریپابلیک (The New Republic)
• «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» دستاوردی برجسته است... که استادانه هنجار و تجربه را به شیوههایی که شکاف مهمی را در گفتمان فرهنگی امروز ما پر میکند، دوباره به هم پیوند میدهد... اثری بسیار مهم، سهمی ماندگار در ادبیات جامعه مدنی و دموکراسی. تأثیر آن در جامعهشناسی سیاسی، فرهنگی و نظری برای دهههای آینده احساس خواهد شد. مجلهٔ آمریکایی جامعهشناسی (American Journal of Sociology)
• [این] کتابی است درباره لزوم قرار دادن عدالت در مرکز فعالیتهای جامعهشناسی... یکی از متمایزترین و مطلوبترین ویژگیهای آن، تأکید بر این است که نظریههای اجتماعی خوب، قدرت افشاگری دارند که عملاً مؤثر است... مهمترین سهم آن... ارائه دیدگاهی قوی از جامعه مدنی و توجیهی است که برای در پیش گرفتن پروژه ترمیم مدنی ارائه میدهد. با استدلال قانعکننده مبنی بر اینکه حوزه مدنی دستاورد بزرگی از مدرنیته غربی است و با تشویق ما به تلاش برای تحقق آن، خود کتاب دستاوردی قابل توجه است. فلسفه و نقدهای اجتماعی (Philosophy and Social Criticisms)
• یک شاهکار واقعی... بهترین و شناختهشدهترین نظریهپرداز اجتماعی آمریکا از پروژه جامعه مدنی و آرمانشهر آن یعنی شمول دموکراتیک دفاع میکند؛ نه تنها به عنوان یک آرمان، بلکه به عنوان یک ایده که از قبل تا حدی نهادینه شده است. مجلهٔ کانستلیشینز (Constellations)
• این اثر ظریف و بسیار آموزنده... نه تنها بحث نظری دقیقی در مورد مفهوم جامعه مدنی ارائه میدهد، بلکه روایتهای سخاوتمندانه و گستردهای از جنبشهای اجتماعی نژاد و جنسیت، و نظریه و عمل چندفرهنگیگرایی و دارد. جامعهشناسی معاصر (Contemporary Sociology)
• «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» تزی جسورانه و بدیع در مورد نقش بسیار مهمی که جوامع مدنی در دموکراسیهای غربی ایفا میکنند، ارائه میدهد. اگرچه من تز الکساندر را به چالش خواهم کشید، اما در ابتدا باید گفت که کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» کتابی ارزشمند است که مملو از تاریخهای اجتماعی غنی، تعامل پویا با نظریههای باستانی و معاصر و تفاسیر بدیع است. در اینجا مطالب زیادی برای آموختن در مورد ماهیت تاریخی و جامعهشناختی ستمهای نژادی، جنسیتی و قومی و مبارزاتی که برای براندازی آنها صورت میگیرد، وجود دارد. فصلنامه جامعهشناسی آلدون موریس (Aldon Morris Sociological Quarterly)
• کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» اثری استادانه و پیشگامانه است، از آن نوع نادر و بلندپروازانه که نه تنها به یکی از گفتگوهای جاری در جامعهشناسی کمک میکند، بلکه آنها را گرد هم میآورد و جهتگیری مجدد میدهد. بدون شک این کتاب، اعتبار جفری الکساندر را به عنوان یکی از برجستهترین نظریهپردازان جامعهشناسی روزگار ما تأیید و تقویت خواهد کرد. در واقع، خواندن کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» همان حس هیجان فکری را در من ایجاد کرد که اولین باری که آثار دورکیم یا وبر یا هابرماس را خواندم، تجربه کردم و به دلایل مشابه: این کتاب به پرسشهای بزرگ و مهمی در مورد آزادی، نابرابری و همبستگی میپردازد. چاد گلدبرگ، فصلنامه جامعهشناسی (Chad Goldberg, Sociological Quarterly)
• احتمالاً همه جامعهشناسان، دانشمندان علوم اجتماعی یا نویسندگان، آرزوی پنهانی نوشتن کتابی عظیم را در سر میپرورانند که با اصالت، اقناعبخشی استدلالها، تأثیر یا حجم عظیمش، آنها را جاودانه کند. برای جفری الکساندر، این همان کتاب است. کتابی استادانه، سهمی در نظریه اجتماعی که درباره آن صحبت خواهد شد، مورد انتقاد قرار خواهد گرفت و هرگز نادیده گرفته نخواهد شد. مجله آسیایی علوم اجتماعی (Asian Journal of Social Science)
• جفری الکساندر، که مدتهاست به عنوان یکی از برجستهترین روشنفکران جهان شناخته میشود، در کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» شاهکاری را ارائه میدهد. الکساندر در این سفر نفسگیر و عالمانه به ادبیات، تاریخ، فلسفه و علوم اجتماعی، از هانا آرنت تا وودی آلن، در یک جلد واحد، هم به پرسشهای بنیادی وضعیت بشر و هم به ضرورتهای سیاسی روزگار ما میپردازد. نتیجه، کتابی است که چشمانداز مفهومی را به کلی دگرگون خواهد کرد؛ از این نقطه به بعد، خواهیم دانست که پتانسیل حوزه مدنی برای عدالت اجتماعی تنها میتواند یک پروژه در حال انجام باشد، نه یک دستاورد تمامشده. مارگارت آر. سامرز، استاد جامعهشناسی، دانشگاه میشیگان (Margaret R. Somers, Professor of Sociology, University of Michigan)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب مناسب محققان، دانشجویان و خوانندگانی است که به درک چگونگی عملکرد جوامع فراتر از نهادهای رسمی علاقه دارند، از جمله کسانی که در مورد دموکراسی، عدالت اجتماعی و مشارکت مدنی کنجکاوند. این کتاب برای جامعهشناسان، دانشمندان علوم سیاسی، مورخان و نظریهپردازان فرهنگی که به دنبال چارچوبی برای تحلیل چگونگی شکلگیری زندگی اجتماعی توسط ارزشهای مشترک و معانی جمعی هستند، جذاب خواهد بود. علاوه بر این، فعالان، سیاستگذاران و هر کسی که به مبانی اخلاقی و فرهنگی، همبستگی و انسجام اجتماعی علاقهمند است، این کتاب را برای تفکر در مورد چالشها و امکانات ایجاد یک جامعه مدنیتر و عادلانهتر، آموزنده خواهد یافت.
چرا کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» را بخوانیم؟
• ادغام نظریه و مثالهای دنیای واقعی: الکساندر فقط از مفاهیم صحبت نکرده است؛ او آنها را از طریق رویدادهای تاریخی، رسانهها، پروندههای حقوقی و جنبشهای اجتماعی به تصویر میکشد. این رویکرد به خوانندگان کمک میکند تا ببینند که حوزه مدنی در عمل چگونه کار میکند و ایدههای پیچیده جامعهشناختی چطور به مسائل اجتماعی معاصر مرتبط میشود. درک این پویاییهای دنیای واقعی میتواند به خوانندگان کمک کند تا نهادهای مدنی و شیوههای فرهنگی را در جوامع خود به طور انتقادی ارزیابی کنند.
• تمرکز بر ابعاد اخلاقی و نمادین جامعه: این کتاب تأکید میکند که انسجام اجتماعی و زندگی دموکراتیک نه تنها به قوانین یا سیاستها، بلکه به ارزشهای مشترک، نمادها و کدهای اخلاقی نیز بستگی دارد. این دیدگاه خوانندگان را تشویق میکند تا بررسی کنند که چگونه فرهنگ و معنای جمعی بر رفتار اجتماعی، اعتماد و همکاری تأثیر میگذارند و بینشهایی را در مورد اینکه چرا برخی جوامع در تقویت و همبستگی موفق میشوند در حالی که برخی دیگر در این زمینه با مشکل مواجه هستند، ارائه میدهد.
• تحلیل عدالت و مسائل اجتماعی: الکساندر بررسی میکند که چگونه حوزههای مدنی میتوانند توسط تبعیض یا فساد آسیب ببینند و چگونه میتوان آنها را از طریق کنشگری، ارتباطات و اصلاحات نهادی ترمیم کرد. این کتاب با برجسته کردن این پویاییها، چارچوبهایی را برای تفکر در مورد چگونگی ترویج عدالت در جوامع خود در اختیار خوانندگان قرار میدهد و آن را هم برای تحقیق و هم برای مشارکت اجتماعی عملی ارزشمند میکند.
• درک تنشها در جوامع مدرن: این کتاب به بررسی تضادهای بین حوزههای مدنی و غیرمدنی، مانند بازار، دولت یا گروههای هویتی انحصاری میپردازد. با تجزیه و تحلیل این تنشها، خوانندگان درک عمیقتری از چالشهایی که جوامع در حفظ هنجارهای اخلاقی و مسئولیت مدنی با آن مواجه هستند، به دست میآورند، که دانستن این اطلاعات، برای هر کسی که به اصلاحات سیاسی و اجتماعی علاقهمند است، ضروری است.
• رویکردی میانرشتهای و قابل فهم: کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» با بهرهگیری از جامعهشناسی، علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی، رشتههای مختلف را بدون از دست دادن وضوح به هم پیوند میدهد. این امر باعث میشود که این کتاب برای مخاطبان گستردهای قابل فهم باشد و در عین حال بینشهای نظری دقیقی ارائه دهد و به خوانندگان اجازه دهد تا از زوایای مختلف به تحلیل اجتماعی بپردازند و این ایدهها را در زمینههای متنوع به کار گیرند.
کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» اثری است که باید خوانده شود زیرا دریچهای منحصر به فرد برای درک بنیانهای اخلاقی، فرهنگی و نهادی به روی خواننده میگشاید. جفری سی. الکساندر فراتر از تحلیلهای سنتی سیاسی یا اقتصادی میرود تا نشان دهد که چگونه معانی مشترک، نمادها و احساسات جمعی، زندگی مدنی را شکل میدهند، بر همبستگی اجتماعی تأثیر میگذارند و اثربخشی نهادهای دموکراتیک را تعیین میکنند. این کتاب با ترکیب نظریه و مثالهای تجربی، خوانندگان را به ابزارهایی برای تحلیل انتقادی موفقیتها و شکستهای جوامع مدنی مجهز میکند و آن را هم از نظر فکری تحریککننده و هم از نظر عملی برای هر کسی که علاقهمند به چگونگی حفظ عدالت و شمول در جوامع است، مرتبط میسازد.
دربارهٔ نویسنده
جفری چارلز الکساندر جامعهشناس آمریکایی و نظریهپرداز اجتماعی برجسته در ۱۹۴۷ به دنیا آمد. او نشان داد که کنشها و پویاییهای اجتماعی صرفاً با منطق عقلانی توضیح داده نمیشوند، بلکه معانی نمادین و عاطفی زیربنایی آنها نیز آنها را توضیح میدهند. جفری سی. الکساندر با به چالش کشیدن نظریههای سنتی که فرهنگ را صرفاً پژواکی از نیروهای اقتصادی و سیاسی میدانستند، آن را در قلب تحلیل جامعهشناختی قرار داد. در حالی که مارکسیسم فرهنگ را به عنوان روبنایی مرتبط با منافع طبقات مسلط میدید و کارکردگرایی آن را عاملی برای ثبات اجتماعی میدانست، الکساندر با قرار دادن فرهنگ در مرکز، تحلیل جامعهشناختی را جهتدهی مجدد کرد. او نشان داد که نمادها، روایتها و آیینهای فرهنگی منفعل نیستند، بلکه در ساختاردهی جوامع فعال هستند و به طور قاطع بر رفتارها و نهادهای اجتماعی تأثیر میگذارند.
در دهه ۱۹۹۰، الکساندر مجموعهای از آثارش را با عنوان برنامه قوی (Strong Program) توسعه داد. این چارچوب نظری ادعا میکند که فرهنگ باید به عنوان یک نیروی مستقل مورد مطالعه قرار گیرد و مستقیماً کنشها و نهادهای اجتماعی را شکل دهد. از دهه ۲۰۰۰، برنامه قوی به یک جنبش بزرگ در جامعهشناسی تبدیل شده است و تحقیقات در مورد چگونگی تأثیر فرهنگ بر جوامع مدرن را شکل میدهد. مفاهیمی مانند ترومای فرهنگی از جمله مشارکتهای مهم جفری سی. الکساندر هستند که تأثیر ماندگاری بر علوم اجتماعی بر جای گذاشتهاند.
سخن پایانی
کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» اثری است که خوانندگانش را با رشتههای نامرئیای که جوامع را در کنار هم نگه میدارند، آشنا خواهد کرد. جفری الکساندر نشان میدهد که دموکراسی و انسجام اجتماعی صرفاً توسط قوانین، نهادها یا ساختارهای اقتصادی حفظ نمیشوند، بلکه معانی مشترک، نمادها و تعهدات اخلاقی که به تعاملات عادی وزن و اهمیت میدهند نیز در این میان نقش بسزایی دارند. این کتاب با برجسته کردن ابعاد فرهنگی و عاطفی زندگی مدنی، خوانندگان را تشویق میکند تا جامعه را نه به عنوان یک سیستم مکانیکی، بلکه به عنوان یک بافت زنده و پویا از ارتباط انسانی ببینند.
در هسته خود، این کتاب تأملی بر تنش بین عدالت و شکست، امید و بدبینی است. الکساندر در کتاب «جامعه مدنی و نظریه اجتماعی» نشان میدهد که چگونه حوزه مدنی میتواند هم شکننده و هم مقاوم باشد، چگونه میتواند تحت ظلم یا تعصب فرو بریزد، اما از طریق اقدام جمعی و تعهد اخلاقی نیز ترمیم شود. بررسی اصول اخلاقی، جنبشهای اجتماعی و روایتهای فرهنگی به خوانندگان نشان میدهد که سلامت یک جامعه نه تنها با نهادهای آن، بلکه با کیفیت زندگی مشترک میان مردم و میزان به رسمیت شناختن و پرورش کرامت انسانی سنجیده میشود.
این کتاب ما را به چالش میکشد تا با جهان اطراف خود به طور انتقادی تعامل کنیم و البته به همان اندازه نقشهای خود را به عنوان مشارکتکنندگان در زندگی اخلاقی و فرهنگی جامعه در نظر بگیریم. این کتاب فراخوانی برای توجه به پویاییهای ظریفی است که همبستگی را تقویت میکنند، و به خواننده کمک میکند تا تشخیص بدهد چه زمانی محرومیت یا بیعدالتی سلامت مدنی جامعه را تهدید میکند و همچنین با مطالعهٔ این کتاب میتوانید مسیرهایی برای ترمیم و نوسازی چنین شرایطی متصور شوید.
الکساندر با پیوند دادن نظریه، تاریخ و تجربه زیسته، نه تنها تحلیلی از جامعه مدنی ارائه میدهد، بلکه راهنمایی برای پرورش آن نیز نوشته است و این کتاب را به منبعی پایدار برای هر کسی تبدیل میکند که متعهد به درک و بهبود پیوندهای اجتماعی است که انسانیت مشترک ما را تعریف میکنند.