کالیگولا

کتاب «کالیگولا» (Caligula) نمایشنامه‌ای اثر آلبر کامو نویسنده و فیلسوف مشهور فرانسوی-الجزایری و یکی از نویسندگان و اندیشمندان معروف و مطرح مکتب اگزیستانسیالیست است که در طول عمرش توانست جایزهٔ نوبل ادبیات را از آنِ خود کند. کالیگولا نام امپراتوری است که ۳۸ سال پس از میلاد مسیح در روم حکومت می‌کرد. زندگی این امپراتور پس از مرگ خواهر و معشوقه‌اش کاملاً تغییر می‌کند. سرگذشت کالیگولا متکی بر اسناد تاریخی است. این اثر چهار پرده‌ای، نه فقط یک اثر نمایشی، بلکه یک کاوش فلسفی عمیق در ماهیت وجود، قدرت و جستجوی معنا در جهانی بی‌هدف است. این نمایشنامه که نگارش آن در سال ۱۹۳۸ آغاز شد و اولین اجرای آن در سال ۱۹۴۵ به وقوع پیوست، تصویری تکان‌دهنده از امپراتور جوان روم، گایوس ژولیوس سزار آگوستوس ژرمانیکوس، مشهور به کالیگولا است که پس از مرگ خواهر و معشوقه‌اش دچار بحران روحی می‌شود و او را به سمت درکی رادیکال از پوچی هستی سوق می‌دهد. او که به این باور می‌رسد که جهان به این شکل قابل قبول نیست و تنها راه رهایی از این وضعیت دستیابی به امر محال است. 

«کالیگولا» بر اساس زندگی سومین امپراتور روم نوشته شده ‌است که در ۲۱ سالگی بر تخت امپراتوری نشست و در سال ۴۱ میلادی کشته شد.‌ این نمایشنامه داستان یک حاکم ستمگر و نمادی از انسان مدرن است که با پوچی هستی روبه‌رو شده و در تلاش است تا به هر قیمتی بر آن غلبه کند. داستان با صحنه‌ای از نگرانی و آشفتگی دربار روم آغاز می‌شود. کالیگولا پس از مرگ دروسیا، به مدت چند روز ناپدید شده و بازگشت او با تغییری بنیادین در رفتارش همراه است. او دیگر آن امپراتور جوان و نسبتاً متعادل سابق نیست. مرگ دروسیا، او را با حقیقتی تلخ روبرو کرده؛ این‌که انسان‌ها می‌میرند و نه تنها از مرگ، بلکه از زندگی نیز راضی نیستند. این درک، او را به جستجوی ماه به عنوان نمادی از امر محال وادار می‌کند. 

او می‌خواهد چیزی را به دست آورد که فراتر از محدودیت‌های انسانی و قوانین طبیعت باشد. «کالیگولا» با استفاده از قدرت بی‌حد و حصر خود، شروع به اعمالی عجیب و خشونت‌آمیز می‌کند. او دستور می‌دهد مالیات‌ها به طور ناگهانی افزایش یابد و سپس اعلام می‌کند که همه باید اموال خود را به خزانه امپراتوری ببخشند. او اشراف‌زادگان را مجبور به شرکت در نمایش‌های مضحک و بی‌معنا می‌کند و حتی دستور قتل آن‌ها را صادر می‌کند. «کالیگولا» با این کارها، نه تنها به دنبال اعمال قدرت، بلکه به دنبال نشان دادن بی‌معنایی قوانین و ارزش‌های انسانی است. 

او می‌خواهد به اطرافیانش ثابت کند که در جهانی بی‌هدف، هر کاری ممکن است و هیچ چیز معنایی ندارد. این رفتارهای کالیگولا، باعث شکل‌گیری توطئه‌ای علیه او می‌شود. کاسیوس و دیگر توطئه‌گران، که از رفتارهای او به تنگ آمده‌اند، تصمیم به قتل او می‌گیرند. در صحنهٔ پایانی، کالیگولا در حالی که به تنهایی در برابر توطئه‌گران ایستاده، به قتل می‌رسد. مرگ او نیز به نوعی تأییدی بر پوچی و بی‌معنایی زندگی است، زیرا حتی قدرت مطلق نیز نمی‌تواند در برابر مرگ و سرنوشت ایستادگی کند.

«کالیگولا» نمایشنامه‌ای جذاب و خواندنی دربارهٔ پوچی است؛ روایتی از بی‌اهمیتی جهان و هر آنچه در آن رخ می‌دهد. کالیگولا امپراتوری است که پس از مرگ خواهر و معشوقه‌اش دچار تلاطمی عمیق می‌شود و به معنای واقعی زندگی شک می‌کند و این حس تا جایی پیش می‌رود که به جنون ختم می‌شود. نویسنده در این نمایشنامه به موضوعاتی مانند مرگ، مواجهه با پوچی، دیوانگی، آزادی و قدرت پرداخته است. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

• یافتن معنا و ارزش در مواجهه با پوچی: موضوع اصلی نمایشنامهٔ «کالیگولا» پوچی است؛ موضوعی که در اغلب نمایشنامه‌های کامو به چشم می‌خورد و به آن‌ها پرداخته است.

• مضامین جاودانه: نویسنده در این کتاب به موضوعاتی ماندگار مانند مرگ، پوچی، عصیان، دیوانگی، قدرت و آزادی پرداخته است.

• ساختار و دیالوگ‌های هوشمندانه: مکالمات جذاب و دیالوگ‌های مهم و فلسفی از جمله ویژگی‌های برجستهٔ نمایشنامهٔ «کالیگولا» است که در عین‌حال پیام اصلی نمایشنامه را تقویت می‌کند.

• مناسب علاقه‌مندان به مضامین فلسفی: کامو در این نمایشنامه به مبحث پوچی پرداخته است که یکی از مباحث مهم فلسفی است و این نمایشنامه یکی از مهم‌ترین آثارش در مجموعهٔ پوچی است.

 

• نمایش‌نامه‌ کالیگولا یکی از مطرح‌ترین نمایش‌نامه‌های دنیاست؛ نمایش‌نامه‌ای که بارها و بارها در کشورهای مختلف و در زمان‌های متفاوت روی صحنه رفته و هر بار تماشاگرانش را میخکوب کرده است. این اثر، نمایش‌نامه محبوب کارگردان‌های تئاتر و مخاطبان ادبیات است. کالیگولا در دلش لایه‌های تاریخی، سیاسی، روان‌شناختی و فلسفی ظریفی دارد و در چهار پرده داستانی میخکوب‌کننده را روایت می‌کند و مرز باریک بین عقل و جنون را به نمایش می‌گذارد.

این نمایشنامه مناسب علاقه‌مندان به تئاتر و نمایشنامه و آثار کامو است. این کتاب برای هر کسی که به کاوش در رفتار انسان، فشارهای ذهنی، دیوانگی، پوچی و عصیان علاقه داشته باشد جذاب خواهد بود. کتاب کالیگولا حجم اندکی دارد و برای افرادی که وقت کافی برای خواندن کتاب‌های طولانی را ندارند و قصد دارند کتابی مختصر با موضوعی فلسفی و متفاوت را بخوانند مفید خواهد بود.

نمایشنامهٔ «کالیگولا» را بخوانید چون تبدیل به تجربه‌ای منحصربه‌فرد و چالش‌برانگیز در دنیای ادبیات و فلسفه خواهد شد. این نمایشنامه نه فقط داستانی دربارهٔ یک امپراتور رومی، بلکه کاوشی عمیق در وضعیت انسان در جهانی بی‌معناست. کالیگولا به عنوان شخصیتی که با پوچی هستی روبرو شده، سوالاتی بنیادین درباره‌ معنای زندگی، آزادی، قدرت و مسئولیت مطرح می‌کند. این اثر ما را به تفکر درباره‌ ارزش‌ها، باورها و انتخاب‌هایمان در زندگی وادار می‌کند. «کالیگولا» به عنوان یک نمایشنامه، ارزش‌های ادبی و نمایشی بالایی دارد. دیالوگ‌های قدرتمند، شخصیت‌پردازی عمیق و ساختار دراماتیک آن، تجربه‌ خواندن یا تماشای آن را بسیار جذاب و تأثیرگذار می‌کند.

نمایشنامه «کالیگولا» بخشی از سه‌گانهٔ پوچی کامو به شمار می‌رود، مجموعه‌ای از آثار که با «اسطورهٔ سیزیف» آغاز شد؛ پژوهشی فلسفی که آلبر کامو آن را در ۱۹۴۲ منتشر کرد. رمان مشهور دیگرش «بیگانه» نیز در همین سال انتشار یافت. این آثار از نظر درون‌مایه بسیار به هم نزدیک هستند هر چند شکل‌های متفاوتی دارند و یکی جستار و دیگری رمان و آخری نمایشنامه است. کامو سپس در سال ۱۹۵۱ با نوشتن «عصیانگر» به این مبحث گسترش بیشتری داد و آن را کامل کرد. کامو در جایی دربارهٔ مجموعه آثار و اندیشه‌ای که در آن‌ها دنبال کرده توضیح می‌دهد که نخست می‌خواستم انکار را بیان کنم و آن را در سه قالب نشان دادم. کامو در این چرخه به بررسی ابعاد مختلف پوچی و تلاش انسان برای یافتن معنا در جهانی بی‌معنا می‌پردازد. در کالیگولا، این پوچی در قالب شخصیتی به تصویر کشیده می‌شود که با تمام وجود در پی درک و تجربه‌ آن است.

آلبرکامو نویسنده، فیلسوف و روزنامه‌نگار الجزایری- فرانسوی است که در سال ۱۹۱۳ به دنیا آمد و در ۱۹۶۰ درگذشت. کامو را از یکی از مشهور‌ترین نویسندگان فرانسه می‌دانند، چون الجزایر در زمان تولد کامو مستعمره‌ فرانسه بوده است. نام کامو در کنار نام نویسندگان فرانسوی بزرگی چون ژان پل سارتر و رولان بارت قرار گرفته است. آلبر کامو یکی از پیشگامان مکتب آبسوردیسم و اگزیستانسیالیسم است. اگرچه این مکتب‌ها به پوچ‌گرایی مشهورند، اما در حقیقت شخصیت کامو سرشار از زندگی و میل به زندگی بوده است. او در کتاب‌هایش پوچی زندگی را نمایان می‌کند اما با شخصیت‌هایش به خوانندگانش نشان می‌دهد که چگونه می‌توانند در این پوچی دوام آورند.

زندگی شخصی کامو هم چندان از شخصیت‌هایش دور نیست. کامو کودکی سختی داشت. کامو پدرش را در جنگ جهانی اول از دست داد و کودکی‌اش را در محله‌ای فقیرنشین سپری کرد. معلم دبستانش بود که استعداد نویسندگی او را کشف کرد و کامو را حمایت کرد تا بتواند از دولت بورسیه‌ تحصیلی بگیرد و به دبیرستان دولتی برود. او داوطلبانه در جنگ جهانی دوم شرکت کرد، اما مدتی بعد او را به دلیل بیماری سل از جنگ بیرون کردند. کامو بعد از جنگ جهانی دوم به پاریس مهاجرت کرد و اولین رمانش، «بیگانه» را در سال 1942 نوشت و در سال 1957 جایزهٔ نوبل ادبیات را برای آثار و زندگی هنری‌اش دریافت کرد.

آلبر کامو یکی از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان فرانسوی در ایران است، و آثار زیادی از او به زبان فارسی ترجمه شده است. کتاب «طاعون» یکی از مشهور‌ترین آثار کامو است که داستانی شبیه به بیگانه دارد. کامو دو نمایشنامه‌ی پرطرفدار هم دارد، «سوءتفاهم» و «کالیگولا». نمایشنامه‌ سوءتفاهم ادامه‌ٔ رمان بیگانه است و داستان زندگی مرسو بعد از رهایی از زندان را شرح می‌دهد.

«کالیگولا» داستانی از امپراتوری سرگشته است که به مسیر خودکامگی، خشونت و رفتارهای نامتعارف کشانده می‌شود. او پس از مرگ خواهر و معشوقه‌اش معنای زندگی را زیر سؤال برده و با استفاده از قدرت مطلقه خود، قوانین و ارزش‌های اجتماعی را زیر پا می‌گذارد و به دنبال اثبات بی‌معنایی زندگی به اطرافیانش است. کامو در این اثر نشان می‌دهد که چطور امپراتوری باعظمت، با آن همه فرهنگ و تمدن، ناگهان به خونخواری وحشی و دیوانه‌ای آدمکش تبدیل می‌شود. 

کامو در این نمایشنامه و با برگزیدن صحنه‌هایی چند از دوران حکم‌روایی کوتاه کالیگولا، همان خط سیر فکری خودش، یعنی مبارزه با ظلم و زور و استبداد را دنبال می‌کند؛ راهی که در طول عمر کوتاهش یک لحظه ترک نکرد و در همۀ آثارش آن‌ را منعکس کرد. البته آلبر کامو نیز برداشتی خاص خودش را از زندگی این امپراتور جوان داشته ‌است. «کالیگولا» امپراتوری با قدرت مطلق است که درواقع با پوچی زندگی در می‌افتد. 

این نمایشنامه یکی از مهم‌ترین آثار کامو به شمار می‌رود. «کالیگولا» نمایش‌نامه‌ای برای همهٔ علاقه‌مندان به دنیای نمایش است. نمایش‌نامه‌ای که شکوه و صلابتش شما را میخکوب می‌کند و در حیرت فرو می‌برد. بااین‌حال این نمایش‌نامه برای کسانی که به مواجهه با مرگ، نیستی، پوچی و مسائل روان‌شناختی و تاریخی علاقه‌مندند، می‌تواند گیراتر باشد.