این مرگ فروشی نیست

کتاب «این مرگ فروشی نیست» (The Suicide) نمایشنامه‌ای اثر نیکلای اردمن (Nikolai Erdman) نمایشنامه‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس روسی است که در سال ۱۹۲۸ منتشر شد. اجرای این نمایشنامه در دوران استالین ممنوع و سانسور شد و تنها چند سال پس از مرگ نویسنده‌اش در روسیه به روی صحنه رفت. امروزه این نمایشنامه را یکی از بهترین نمایشنامه‌های دورهٔ کمونیستی می‌دانند. این نمایشنامه یک کمدی تند و تیز و هجو است که فشارهای اجتماعی، پوچی‌های بوروکراتیک و وسواس انسان به جایگاه و امنیت مالی را نقد کرده است. این نمایشنامه داستان مردی را دنبال می‌کند که قصد دارد به زندگی خود پایان دهد، اما خود را در شبکه‌ای از همسایگان فرصت‌طلب، مقامات دولتی و سودجویانی می‌بیند که خودکشی احتمالی او را وسیله‌ای برای سود خود می‌دانند. اردمن از طریق طنز تلخ و موقعیت‌های اغراق‌آمیز، ریاکاری‌های نهادهای اجتماعی و روش‌هایی را که جامعه ناامیدی فردی را برای نمایش جمعی دستکاری می‌کند، افشا می‌کند.

داستان «این مرگ فروشی نیست» دربارهٔ مرد جوان و بیکاری به نام سیمون است که اعتقاد دارد تمام مشکلاتش با یادگیری نواختن توبا حل خواهد شد. با این‌حال نقشه‌اش شکست می‌خورد و به فکر خودکشی می‌افتد. از آن‌جا که او قصد دارد دست به خودکشی بزند، می‌تواند بدون ترس از انتقام دولت، هر چیزی که دوست دارد در نامهٔ خودکشی خود بنویسد. همسایه‌اش الکساندر پتروویچ تصمیم می‌گیرد با فروش قسمتی از یادداشت خودکشی سیمون به چند پیشنهاد دهنده، از بدبختی او پولی به جیب بزند.

این پیشنهاددهندگان قصد دارند از یادداشت خوددکشی سیمون برای پیشبرد اهداف شخصی خود استفاده کنند. یکی می‌خواهد از‌ آن برای کسب امتیاز سیاسی استفاده کند و دیگری به دنبال سود مالی و ارتقای جایگاه اجتماعی خود است. تصمیم این مرد به یک نمایش عمومی تبدیل می‌شود و پوچی جامعه‌ای را به تصویر می‌کشد که غرق در ظواهر، مزایای اجتماعی و فرصت‌طلبی است. 

با پیشرفت داستان، سیمون درگیر دسیسه‌ها و نقشه‌های اطرافیانش می‌شود و او را مجبور می‌کند با تناقضات و ناامیدی خود و البته ریاکاری جامعه روبه‌رو شود. این نمایشنامه با مجموعه‌ای آشفته از رویدادها به اوج خود می‌رسد که در آن تلاش‌ها برای کنترل سرنوشت او نتیجه‌ معکوس می‌دهد و ماشین اجتماعی و بوروکراتیک اطراف او به طرز پوچی خودخواه و فرصت‌طلبانه آشکار می‌شود.

«این مرگ فروشی نیست» ترکیبی استادانه از کمدی سیاه، طنز اجتماعی و بینش روانشناختی است. درخشش این نمایشنامه در توانایی آن به پرداختن مضامین سنگینی مانند ناامیدی، فشار اجتماعی و فساد اخلاقی در عین حفظ شوخ‌طبعی و بذله‌گویی است. شخصیت‌پردازی تیزبینانه اردمن، سناریوهای اغراق‌آمیز اما قابل درک و دیالوگ‌های هوشمندانه‌اش، پوچی رفتار انسان را هم سرگرم‌کننده و هم تأمل‌برانگیز می‌کند. اهمیت پایدار این نمایشنامه در نقد آن از فرصت‌طلبی، بوروکراسی و شیوه‌های دستکاری رنج فردی توسط جامعه ناشی می‌شود و آن را به اثری تبدیل می‌کند که فراتر از بستر تاریخی خود رفته است. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

• طنز و هجو سیاه: از کمدی برای بررسی مضامین جدی مانند خودکشی، طمع و ریاکاری اجتماعی استفاده می‌کند و نقد را تأثیرگذارتر می‌کند.

• شخصیت‌های اغراق‌آمیز اما قابل درک: هر شخصیت نماینده یک تیپ اجتماعی است، از همسایگان فرصت‌طلب گرفته تا مقامات خودخواه، و نقص‌های جهانی انسان را برجسته می‌کند.

• نقد اجتماعی: پوچی سیستم‌های بوروکراتیک و اجتماعی را افشا می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه جامعه اغلب از رنج‌های فردی سوءاستفاده می‌کند.

• مضامین جاودانه: فساد اخلاقی، انطباق و بیگانگی را بررسی می‌کند و آن را در دوره‌ها و فرهنگ‌های مختلف مرتبط می‌سازد.

• ساختار و دیالوگ‌های هوشمندانه: تبادلات تیزبینانه و شوخ‌طبعانه و موقعیت‌های طعنه‌آمیز اردمن، مخاطب را درگیر می‌کند و در عین حال پیام اصلی نمایشنامه را تقویت می‌کند.

• اولین‌بار پیتر تگل این نمایشنامه را به انگلیسی ترجمه کرد و اولین اجرای آن توسط کمپانی رویال شکسپیر در استراتفورد، در ۱۳ ژوئن ۱۹۷۹ انجام شد. این نمایش به کارگردانی ران دنیلز بر روی صحنه رفت و نقش اصلی سمیون سمیونوویچ را راجر ریس ایفا کرد.

• این نمایش اولین بار در ۹ اکتبر ۱۹۸۰ در برادوی در سالن نمایش ANTA (که اکنون تئاتر آگوست ویلسون نامیده می‌شود) به روی صحنه رفت و در ۳۰ نوامبر ۱۹۸۰ پس از ۶۰ اجرا به پایان رسید. کارگردانی آن بر عهده یوناس جوراساس، طراحی حرکت بر عهده آرا فیتزجرالد، طراحی صحنه و لباس بر عهده سانتو لوکاستو بود. از جمله بازیگران این نمایش می‌توانیم به درک جاکوبی، گریسون هال، جان هفرنان، آنجلا پیتروپینتو، سوزان ادواردز، لورا استرمن و کلارنس فلدر اشاره کنیم.

• یک اقتباس آزاد به نام «مردن برای آن» (Dying For It) نوشته مویرا بافینی برای اولین بار در سال ۲۰۰۷ در تئاتر آلمیدا، لندن اجرا شد.

• یک اقتباس به نام «ژست باشکوه» (The Grand Gesture) نوشته دبورا مک‌آندرو، یک تور ملی سه ماهه داشت که از ۶ سپتامبر ۲۰۱۳ در هاروگیت آغاز شد. 

• یک اقتباس از این نمایشنامه به نام «اسلحه، دروغ‌ها و گل‌های رز» (枪，谎言和玫瑰) به کارگردانی منگ جینگهویی در سال ۲۰۱۲ در تئاتر بیهیو پکن به نمایش درآمد.

• در سال ۲۰۱۵، نسخه‌ای از این نمایش در مدرسه سلطنتی (Royal Central School of Speech and Drama) به روی صحنه رفت که از تمرین تاریخی سال ۱۹۳۰ این نمایش در مقابل هیئت سانسور کمیته مرکزی حزب کمونیست به عنوان ابزار قاب‌بندی استفاده کرد و توسط بن نیلر اقتباس و کارگردانی شد.

• سهیلا البشرا (Suhayla El-Bushra) این نمایش را برای دوران مدرن اقتباس کرد و آن را به یک فضای شهری بریتانیایی آورد. این اقتباس به کارگردانی نادیا فال، در سال ۲۰۱۶ در تئاتر ملی لندن اجرا شد.

این کتاب مناسب علاقه‌مندان به تئاتر و نمایشنامه و ادبیات روسیه است. همچنین این کتاب مناسب خوانندگانی است که از‌ تفسیر اجتماعی تند، طنز تلخ و درام تأمل‌ برانگیز لذت می‌برند. این کتاب برای هر کسی که به کاوش در رفتار انسان، فشارهای اجتماعی و پوچی‌های بوروکراسی و فرصت‌طلبی علاقه داشته باشد، بسیار جذاب خواهد بود. خوانندگانی که از مطالعهٔ نمایشنامه‌هایی لذت می‌برند که تفکر متعارف را به چالش می‌کشند و در هنجارهای اجتماعی و اخلاقی کاوش می‌کنند نیز از مطالعهٔ این نمایشنامه بسیار لذت خواهند بُرد.

• یک طنز اجتماعی قدرتمند: اردمن وسواس جامعه نسبت به جایگاه، پول و ظواهر را نقد می‌کند و روش‌های پوچی را که مردم برای منافع شخصی دیگران را دستکاری می‌کنند، افشا می‌کند. این نمایشنامه از طریق تعاملات شخصیت اصلی با همسایگان و مقامات فرصت‌طلب، فساد اخلاقی و منافع شخصی نهفته در ساختارهای اجتماعی را به طرز طنزآمیزی آشکار می‌کند. این امر خوانندگان را به تأمل در مورد الگوهای مشابه در جامعه معاصر و برجسته کردن نقص‌های جهانی انسان وامی‌دارد.

• طنز تلخ و عمیق: این نمایشنامه از کمدی برای بررسی موضوعات جدی مانند ناامیدی، بیگانگی و تمایل انسان به استثمار استفاده می‌کند. ترکیب طنز و تراژدی به خوانندگان این امکان را می‌دهد که بدون احساس سردرگمی با موضوعات دشوار درگیر شوند. شوخ‌طبعی اردمن، نقد را دلپذیرتر می‌کند و در عین حال خوانندگان را تشویق می‌کند تا در مورد اخلاق، انتظارات اجتماعی و رفتار انسان به طور انتقادی فکر کنند.

• مضامین و ارتباط جاودانه: مضامینی مانند بیگانگی، پوچی بوروکراتیک و دستکاری اجتماعی، فراتر از زمینه تاریخی اصلی نمایشنامه، به دنیای امروز مرتبط هستند. اگرچه «این مرگ فروشی نیست» در سال ۱۹۲۸ در روسیه شوروی نوشته شده است، سناریوها و شخصیت‌هایی که اردمن به تصویر کشیده، در جوامع مدرن قابل تشخیص هستند. این جهان‌شمولی به نمایشنامه جذابیت ماندگاری می‌بخشد و آن را به دریچه‌ای برای بررسی رفتار انسان و سیستم‌های اجتماعی در هر دوره‌ای تبدیل می‌کند.

• ساختار و دیالوگ هوشمندانه: دیالوگ‌های تیز و کنایه‌آمیز و ساختار خوش‌آهنگ نثر اردمن، خوانندگان را درگیر نگه می‌دارد و پیام‌های اصلی نمایشنامه را برجسته می‌کند. تبادل نظرهای طنزآمیز و موقعیت‌های اغراق‌آمیز، پوچی رفتار انسان را برجسته می‌کند و در عین حال جریان روایی جذابی را حفظ می‌کند. این امر باعث می‌شود تجربه خواندن این نمایشنامه هم از نظر فکری تحریک‌آمیز و هم بسیار سرگرم‌کننده باشد.

نمایشنامهٔ «این مرگ فروشی نیست» را بخوانید چون طنز، نقد اجتماعی و بینش روانشناختی را به شیوه‌ای سرگرم‌کننده و در عین حال تأمل‌برانگیز ترکیب می‌کند. این نمایشنامه خوانندگان را به تأمل در مورد فشارهای اجتماعی، خودخواهی انسانی و ریاکاری اخلاقی فرا می‌خواند و در عین حال آنها را با دیالوگ‌های تند و موقعیت‌های پوچ و به‌یادماندنی درگیر می‌کند. «این مرگ فروشی نیست» نه تنها دریچه‌ای به فضای فرهنگی و سیاسی دهه 1920 روسیه است، بلکه کاوشی جاودانه در مضامینی است که امروزه نیز مرتبط هستند. با خواندن آن هم از نظر فکری درگیر خواهید شد و هم می‌توانید از تسلط اردمن بر طنز و هنر تئاتر لذت ببرید. 

نیکلای اردمن نمایشنامه‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس اهل شوروی بود که در ۱۹۰۰ به دنیا آمد و در ۱۹۷۰ درگذشت. او را عمدتاً به‌خاطر همکاری‌اش با وسولود مایرهولد (Vsevolod Meyerhold) در دههٔ ۱۹۲۰ به خاطر می‌آورند. اردمن که از والدینی با اصالت آلمانی بالتیک به دنیا آمد، در مسکو بزرگ شد. برادرش طراح صحنه بود و او را با محیط ادبی و تئاتری مسکو آشنا کرد. اردمن جوان به ویژه تحت‌تأثیر اشعار طنز و عجیب ولادیمیر مایاکوفسکی قرار گرفت که به‌نظر می‌رسید تمام قراردادهای شاعرانه را به چالش کشیده است. نمایشنامه‌هایش به ویژه «این مرگ فروشی نیست» که با نام «خودکشی» منتشر شده بود، پیوندی در تاریخ ادبیات روسیه بین درام طنز نیکولای گوگول و تئاتر پوچی پس از جنگ جهانی دوم به وجود آورد. در سال ۱۹۴۲ اولین نمایشنامهٔ اردمن با عنوان «حکم» منتشر شد که آن را برای وسولود مایرهولد نوشت. 

نمایشنامه «این مرگ فروشی نیست» تأثیر ماندگاری بر خوانندگان می‌گذارد و نشان می‌دهد که چگونه رفتار انسان تحت تأثیر فشارهای اجتماعی می‌تواند پوچ، اما به طرز چشمگیری آشنا باشد. این نمایشنامه چیزی بیش از یک کمدی درباره ناامیدی یک مرد است و در اصل شیوه‌های سوءاستفاده جوامع از آسیب‌پذیری، چگونگی اولویت‌بندی منافع شخصی بر انسانیت توسط بوروکراسی و چگونگی تحریف اخلاق توسط قراردادهای اجتماعی را منعکس می‌کند. درخشش اردمن در تبدیل یک فرضیه تراژیک به یک نمایش مضحک است که باعث خنده تماشاگران می‌شود و همزمان آنها را به زیر سوال بردن اخلاق و ریاکاری‌های دنیای اطرافشان وا می‌دارد.

در هسته خود، این نمایشنامه به ما نشان می‌دهد که ناامیدی نه تنها یک مبارزه شخصی، بلکه یک پدیده اجتماعی نیز هست. تعاملات شخصیت اصلی با اطرافیانش نشان می‌دهد که مردم برای رسیدن به جاه‌طلبی‌های خود چه کارهای پوچی انجام می‌دهند. اردمن با برجسته کردن این ویژگی‌های اغراق‌آمیز اما قابل تشخیص، خوانندگان را مجبور می‌کند تا با حقایق ناخوشایندی در مورد طبیعت انسان، غرور، طمع و آسیب‌پذیری ما در برابر دستکاری روبرو شوند. به این ترتیب، این نمایشنامه به همان اندازه که یک اثر ادبی است، یک آزمایش اجتماعی نیز هست و بینش‌هایی ارائه می‌دهد که حتی در زمینه‌های مدرن نیز مرتبط باقی می‌مانند.

«این مرگ فروشی نیست» توانست تبدیل به یک نمایشنامهٔ بسیار موفق شود چون در عین حال که مخاطبان خود را به چالش می‌کشد، سرگرم‌کننده نیز هست. استفاده اردمن از طنز تلخ، دیالوگ‌های تند و تیز و کنایه‌های دراماتیک، تجربه‌ای خواندنی را ایجاد می‌کند که هم جذاب و هم از نظر فکری برانگیزنده است. این نمایشنامه، تأمل در مورد مسئولیت اخلاقی، تأثیر اجتماعی و تنش بین فردیت و انطباق را تشویق می‌کند. با خواندن آن، فرد نه تنها شاهد روایت یک داستان است، بلکه در گفتگویی جاودانه در مورد پوچی‌های زندگی انسان شرکت می‌کند و همین ویژگی‌ها این اثر اردمن را به دستاوردی قابل توجه در عرصه تئاتر جهان تبدیل می‌کند.