در ایالات متحده بیش از ۳ میلیون کودک و بسیاری از بزرگسالان از اختلال کمتوجهی/بیشفعالی (ADD/ADHD) رنج میبرند. کتاب «ذهنهای پراکنده» (Scattered Minds) اثر پزشک مشهور مجارستانی-کانادایی گبور مته (Gabor Mate) است که در سال ۱۹۹۹ منتشر شد. نویسنده این کتاب را براساس تجربیات شخصی و سالها طبابت و تحقیق نوشته و اثری پیشگامانه است که باور مرسوم بر اینکه اختلال کمتوجهی ژنتیکی است را رد کرده و درعوض اعلام میکند که ریشههای این مشکل محیطی است. دکتر گبور مته پزشک خانواده و خود از مبتلایان به اختلال کمتوجهی ادعا میکند که این مشکل از نوزادی و در پاسخ به شرایطی ایجاد میشود که کودک نمیتواند درجه لازم از امنیت عاطفی یا جسمی را احساس کند. او در این کتاب توضیح میدهد که چطور مشکلات مالی، اختلافات زناشویی، استرس شغلی و سوء مصرف مواد، همگی میتوانند محیطی را ایجاد کنند که باعث ایجاد اختلال کمتوجهی شود.
دربارهٔ کتاب
«ذهنهای پراکنده» اثری دربارهٔ اختلال کمتوجهیبیشفعالی است که گاه به صورت ایدیدی و گاه ایدیاچدی نوشته میشود. این کتاب کاوشی تأملبرانگیز و نامتعارف در مورد این اختلال است که فرضیات مرسوم در مورد علل به وجود آمدن آن را به چالش میکشد. گبور مته این بیماری را فراتر از مدل ژنتیکی معمول، بازتعریف میکند و استدلال میکند که این اختلال عمدتاً از تأثیرات عاطفی و محیطی که از اوایل کودکی آغاز میشوند، ناشی میشود و به ارث نمیرسد.
مته با تکیه بر تجربیات بالینی، بینش شخصی و مطالعات موردی، در این کتاب، توضیح میدهد که چگونه استرس، الگوهای دلبستگی و تجربیات عاطفی اولیه، رشد سیستمهای مغزی مسئول توجه و خودتنظیمی را شکل میدهند و نشان میدهد که چگونه حواسپرتی و مشکلات کنترل تکانه به عنوان پاسخهای تطبیقی به تجربیات زندگی شکل میگیرند.
بخش دوم کتاب «ذهنهای پراکنده» بر درمان و مدیریت اختلال کمتوجهی-بیشفعالی از طریق رویکردهای جامع و انسانمحور تمرکز دارد. مته بر اهمیت پرورش روابط، درک تاریخچه عاطفی و تقویت خودآگاهی تأکید میکند. او استدلال میکند که درمان نباید محدود به داروها یا مداخلات رفتاری باشد، بلکه باید به ریشههای عاطفی این بیماری نیز بپردازد و شیوههایی را تشویق کند که ارتباط، اعتماد و تنظیم عاطفی را ایجاد میکنند.
مته با ترکیب بینشهای علمی، نظریه روانشناختی و نمونههای زندگی واقعی، نقشه راهی را برای والدین، مراقبان و خود افراد فراهم میکند تا محیطی را پرورش دهند که از توجه، تمرکز و رفاه کلی پشتیبانی کند و در نهایت اختلال کمتوجهی-بیشفعالی را به عنوان پاسخی به تجربیات زندگی به جای یک اختلال ثابت، در نظر بگیرند.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«ذهنهای پراکنده» رویکرد جامع و دلسوزانهای به درک اختلال نقص توجه (ADD/ADHD) دارد که با ترکیب تجربه بالینی، بینش شخصی و تحقیقات علمی، این وضعیت را به عنوان پاسخی به تأثیرات عاطفی و محیطی اولیه به جای نقصهای صرفاً ژنتیکی یا عصبی، بازتعریف میکند. این کتاب به دلیل پیوند روانشناسی، علوم اعصاب و رشد انسانی، قابل توجه است و توضیحات عمیقی در مورد علل اختلال نقص توجه و راهنماییهای عملی برای درمان و مدیریت اثرات آن به خوانندگان ارائه میدهد. دیدگاه همدلانه مته، که با مطالعات موردی زنده تقویت شده است، کتاب را برای متخصصان و والدین قابل فهم میکند. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
• بازتعریف اختلال نقص توجه به عنوان یک پاسخ انطباقی: مته با نشان دادن اینکه رفتارهایی که به عنوان نقص توجه یا بیشفعالی برچسبگذاری میشوند، اغلب سازگاری با استرس اولیه یا محرومیت عاطفی هستند، دیدگاههای مرسوم را به چالش میکشد.
• ادغام علوم اعصاب و روانشناسی: نویسنده در این کتاب با استفاده از بینشهای علمی و مفاهیم پیچیدهٔ عصب و روانشناختی برای افراد غیرمتخصص و متخصص توضیح میدهد که چگونه تجربیات عاطفی اولیه بر مغز در حال رشد، به ویژه سیستمهای مرتبط با توجه، کنترل تکانه و تنظیم هیجان تأثیر میگذارند.
• استفاده از مطالعات موردی و داستانهای شخصی: دکتر مته از طریق مثالهای دقیق از عمل بالینی خود، تجربه زیسته افراد مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی را به تصویر میکشد.
• تمرکز بر بهبودی جامع و راهنمایی عملی: مته بر مداخلات فراتر از دارو، از جمله پرورش روابط، آگاهی عاطفی و محیطهای حمایتی تأکید میکند. او استراتژیهای مشخصی را برای والدین، مراقبان و بزرگسالان ارائه میدهد.
• دیدگاه همدلانه و انسانمحور: نویسنده اختلال کمتوجهی-بیشفعالی را به عنوان یک پاسخ پیچیده انسانی در نظر میگیرد و شفقت و درک افراد را ارتقا میدهد.
بازخوردها به کتاب «ذهنهای پراکنده»
• یکی از کتابهای بسیار جامع و بسیار قابل درک دربارهٔ ایدی (اچ) دی است که بسیاری از کلیشههای پذیرفتهشده دربارهٔ این اختلال را به بحث میکشد. مجلهٔ پابلیشرز ویکلی (Publishers Weekly)
• کتابی که بر اساس شواهد تحقیقاتیِ محکم و احساسات انسانی شورمند نگاشته شده و با چاشنیِ طنز و شفقت و صداقتِ بیدریغ نویسنده دربارهٔ تجربیات شخصیاش همراه شده است. دکتر جان ریتی، نویسندهٔ کتابهای روانشناسی (Dr. John Ratey, author of psychology books)
• به دلیل تأکید بر مشکلات اجتماعی و تجربهٔ شصخی نویسنده با ایدی (اچ) دی در خانوادهاش، کتابی ارزشمند است. نشریهٔ لایبرری جورنال (Library Journal magazine)
• این کتاب سؤالات مهمی را دربارهٔ اختلال ناتوانکنندهٔ ایدی (اچ) دی و جامعهای که چنین اختلالی در آن فرصت ظهور مییابد، مطرح میکند. مجلهٔ مکلینز کانادا (Maclean’s magazine)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
این کتاب برای والدین، مراقبان، مربیان، متخصصان سلامت روان و بزرگسالانی که یا مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی هستند یا از نزدیک با فرد مبتلا زندگی و کار میکنند، ایدهآل است. همچنین برای هر کسی که علاقهمند به درک رفتار انسان، رشد کودک و تعامل بین تجربیات عاطفی اولیه و الگوهای مادامالعمر توجه و خودتنظیمی است، مناسب است. این کتاب برای خوانندگانی که به دنبال راهنمایی عملی برای حمایت از تمرکز، تعادل عاطفی و رفاه هستند، و همچنین کسانی که خواهان دیدگاهی دلسوزانه و مبتنی بر تحقیق در مورد چرایی بروز اختلال کمتوجهی-بیشفعالی و چگونگی رسیدگی به آن فراتر از درمانهای مرسوم هستند، بسیار خواندنی و جذاب خواهد بود.
چرا کتاب «ذهنهای پراکنده» را بخوانیم؟
• بازنگری در اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADD/ADHD): مته استدلال میکند که رفتارهای مرتبط با اختلال کمتوجهی-بیشفعالی مانند حواسپرتی، تکانشگری و بیشفعالی اغلب پاسخهای انطباقی به استرس اولیه یا نیازهای عاطفی برآورده نشده هستند. این دیدگاه باعث میشود تا کنار آمدن با این اختلال برای افراد در جامعه سادهتر شود و رویکردی همدلانهتر را برای حمایت از کودکان و بزرگسالان مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی تشویق میکند. درک اختلال کمتوجهی-بیشفعالی به این روش به خوانندگان اجازه میدهد تا آن را به عنوان یک واکنش معنادار به تجربیات زندگی ببینند و نسبت به درمان آن دیدگاه متفاوتی پیدا کنند.
• علوم اعصاب را با تجربه زندگی واقعی ادغام میکند: این کتاب توضیح میدهد که چگونه تجربیات عاطفی اولیه بر رشد مغز، به ویژه نواحی مسئول توجه، خودکنترلی و تنظیم عاطفی تأثیر میگذارند. مته مفاهیم پیچیده عصبروانشناختی را به زبانی قابل فهم توضیح میدهد و از مثالهای بالینی برای نشان دادن پیامدهای عملی استفاده میکند و به خوانندگان کمک میکند تا هم علم و هم تجربه انسانی پشت اختلال کمتوجهی-بیشفعالی را درک کنند.
• استراتژیهای عملی و جامع برای درمان ارائه میدهد: مته فراتر از داروها و درمانهای استاندارد، بر روابط پرورشدهنده، آگاهی عاطفی، خوداندیشی و محیطهای حمایتی تأکید میکند. این رویکردها میتوانند افراد مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی و اطرافیانشان را قادر سازند تا تمرکز، تعادل عاطفی و تابآوری را پرورش دهند و این ویژگیها کتاب «ذهنهای پراکنده» را هم آموزنده و هم عملی کرده است.
• از مطالعات موردی برای زنده کردن مفاهیم استفاده میکند: مته در کتاب «ذهنهای پراکنده» از طریق داستانهای مفصلی از عمل بالینی خود، نشان میدهد که چگونه اختلال کمتوجهی-بیشفعالی در زندگی روزمره بروز میکند و چگونه درک ریشههای عاطفی میتواند منجر به تغییر معنادار در این اختلال شود. این روایتها، محتوای علمی و روانشناختی را قابل درکتر میکنند و جنبه انسانی این بیماری را نشان میدهند و استراتژیهایی را در زمینههای دنیای واقعی به تصویر میکشند.
• دلسوزی و خودآگاهی را تشویق میکند: رویکرد مته در این کتاب باعث تقویت همدلی با افراد مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی میشود و درک تأملی از تجربیات و رفتارهای نسبت به این اختلال را ارتقا میدهد. با خواندن این کتاب، نه تنها دانش، بلکه طرز فکری برای حمایت از سلامت عاطفی، کاهش سرزنش و ایجاد محیطهایی که افراد بتوانند با وجود چالشهای توجه، در آن رشد کنند، به دست میآورید.
کتاب «ذهنهای پراکنده» را بخوانید چون پس از مطالعهٔ آن درک کاملاً متفاوتی از اختلال کمتوجهی/بیشفعالی خواهید داشت و تمرکز خواننده را از توضیحات صرفاً ژنتیکی یا رفتاری به ریشههای عاطفی و محیطی این بیماری تغییر میدهد. این کتاب بینش عمیقی در مورد چگونگی شکلگیری سیستمهای توجه و خودتنظیمی مغز توسط تجربیات اولیه کودکی، استرس و الگوهای دلبستگی ارائه میدهد و آن را نه تنها آموزنده، بلکه برای والدین، مربیان و افراد مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی نیز دگرگونکننده میکند. مته با ترکیب تحقیقات علمی، مطالعات موردی بالینی و راهنماییهای دلسوزانه نشان میدهد که چطور میتوان نسبت به این اختلال رویکردی کاملاً متفاوت را در پیش گرفت و آن را درمان کرد.
دربارهٔ نویسنده
گبور مته در سال 1944 بهدنیا آمد. او پزشک و نویسندهٔ مجارستانی-کانادایی است که به مباحثی همچون رشد در دوران کودکی، تروما و تأثیرات بالقوهٔ آنها بهصورت مادامالعمر بر سلامت جسمی و روانی علاقه دارد. او معتقد است که استرس و اضطراب میتواند باعث مشکلات و بیماریهایی مانند خودایمنی، سرطان، اختلال نقص توجه و بیشفعالی شود یا فرد را به اعتیاد بکشاند. رویکرد دکتر گبور مته به اعتیاد به تروماهایی برمیگردد که بیمارانِ خودش تجربه کرده بودند و در آثارش از بهبودی و دورهٔ درمان آنها میگوید.
او در کتابش با عنوان «در قلمرو ارواح گرسنه» در مورد انواع تروماهایی که افراد معتاد متحمل شدهاند صحبت کرد و در این کتاب نشان میدهد که این تروما یا تروماها بر تصمیمگیری آنها تأثیر گذاشتهاند. دکتر گبور مته تاکنون پنج کتاب دربارهٔ موضوعاتی مانند استرس، روانشناسی رشد، اعتیاد و اختلال نقص توجه و بیشفعالی نوشته است. او همچنین ستوننویس مجلات «ونکوور سان» و «گلوب اند میل» است. او اولین کسی بود که اختلال نقص توجه و بیشفعالی را در دستهٔ مشکلات آسیبشناسی قرار نداد و آن را یک مکانیسم مقابلهای در نظر گرفت. آثار دکتر مته در سطح بینالمللی پرفروش شده و به بیش از بیست زبان ترجمه شدهاند.
سخن پایانی
کتاب «ذهنهای پراکنده» شیوهٔ تفکر ما در مورد اختلال کمتوجهی/بیشفعالی و توجه، رفتار و رشد انسان را به چالش میکشد و دیدگاهمان در مورد آنچه معمولاً به عنوان نقص در نظر گرفته شده را به درک عمیقی تبدیل میکند. گبور مته اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADD/ADHD) را یک نقص ثابت یا ارثی نمیداند، بلکه آن را یک پاسخ معنادار به تجربیات زندگی، به ویژه استرس اولیه و محرومیت عاطفی، بازتعریف میکند. این دیدگاه، باعث میشود که دیگر نه خودتان و نه دیگران را بابت این اختلال سرزنش نکنید و با همدلی راه درمان را در پیش بگیرید و همچنین به خواننده نشان میدهد که رفتار انسان به ندرت از زمینه جداست. از این نظر، این کتاب در مورد تعامل پیچیده بین ذهن، محیط و روابطی است که ما را شکل میدهند.
یکی از برجستهترین جنبههای کتاب، نحوه ترکیب علم، تجربه بالینی و دلسوزی است. مته در کتاب «ذهنهای پراکنده» علم را با داستانها و تجربیات واقعی انسانها ترکیب میکند و هر نظریه را به افراد واقعی که در حال گذر از چالشهای واقعی هستند، مرتبط میسازد. از طریق این روایتها، خوانندگان شاهد انعطافپذیری، خلاقیت و سازگاری افراد مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی هستند و به این نتیجه میرسند که حمایت، درک و محیطهای پرورشدهنده میتوانند مبارزات را به فرصتهایی برای رشد تبدیل کنند. این رویکرد، ایده درمان را فراتر از دارو گسترش میدهد و ذهن، بدن و روابط را مورد توجه قرار میدهد.
این کتابی است که ما را به تأمل در زندگی خود، فرزندپروری، آموزش و روابط با دیگران دعوت میکند و آگاهی از چگونگی تأثیر تجربیات عاطفی اولیه در طول زندگی را تشویق میکند. کتاب «ذهنهای پراکنده» امید میدهد که توجه و تمرکز، در عین چالشبرانگیز بودن، میتواند از طریق ارتباط، دلسوزی برای خود و درک پرورش یابد. این کتاب تأملی در شرایط انسان است؛ در مورد اینکه چگونه ما با همدلی، بینش و مراقبت سازگار میشویم، زنده میمانیم و در نهایت شکوفا میشویم. این امر، کتاب را نه تنها برای کسانی که با اختلال کمتوجهی-بیشفعالی دست و پنجه نرم میکنند مناسب میسازد، بلکه برای هر کسی که به دنبال درک روشهای عمیقی است که تجربه ذهن را شکل میدهد نیز مناسب خواهد بود.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
شوک ناشی از بازشناختن خود که بسیاری از بزرگسالان هنگام مطالعه دربارهٔ ایدی (اچ) دی تجربه میکنند، همزمان هیجانانگیز و دردناک است. شخص اولینبار منشأ شکستها و تحقیرشدنهایش را میفهمد. علت همهٔ اینها بهیکباره آشکار میشود: برنامهریزیهایی که هرگز به جایی نرسیدهاند و عهدوپیمانهایی که شکسته شدهاند، اشتیاق جونآمیزِ آنی که مثل طوفان شروع میشود و انرژی فرد را تحلیل میبرد و چیزی جز ویرانههای احساسی از آن بر جا نمیگذارد و نیز بینظمیِ پایانناپذیر فعالیتها، ذهن، خودرو، میزکار و اتاق فرد.
به نظر میرسید که ایدی (اچ) دی بسیاری از الگوهای رفتاری، فرایندهای فکری، واکنش هیجانی کودکانه، اعتیادم به کار و سایر تمایلات اعتیادآور مرا توضیح میدهد. همینطور فوران گاهوبیگاه خشم و بیمنطقیِ محض، اختلافات زناشوییام و موش و گربهبازی با بچههایم. همچنین شوخیهای بیحد و نابجایم که گاهی مردم را میخنداند و گاهی هم باعث میشود نگاه سرد و متعجبشان را به من بدوزند. ایدی (اچ) دی توضیح میداد که چرا همیشه قسمتی از بدنم را به چهارچوب در یا سرم را به قفسهها میکوبم، چرا مدام اشیا از دستم میافتند و بدون اینکه حتی متوجه حضور افراد بشوم، به آنها تنه میزنم.