قاتل کیه (دیدآور)

کتاب «قاتل کیه؟» (Whodunnit) نمایشنامه‌ای اثر آنتونی شفر (Anthony Shaffer) نمایشنامه‌نویس، فیلمنامه‌نویس، رمان‌نویس، وکیل دادگستری و مدیر اجرایی تبلیغات بریتانیایی است که در سال ۱۹۷۷ نوشته شد و در ابتدا با نام The Case of the Oily Levantine شناخته می‌شد. این یک نمایشنامهٔ کمدی و معمایی دو پرده است. پرده اول از قراردادهای سنتی یک خانه روستایی با مجموعه‌ای از مظنونین پیروی می‌کند، اما در پرده دوم آشکار می‌شود که هیچ‌کس واقعاً آن چیزی نیست که به نظر می‌رسد. این نمایشنامه نخستین‌بار در ۳۰ دسامبر ۱۹۸۲ در بالتیمور تئاتر نیویورک به کارگردانی مایکل کان به روی صحنه رفت.

 

در نمایشنامهٔ «قاتل کیه؟» یک نمایشنامهٔ جنایی و معمایی با طنزی تندی است که در جریان یک گردهمایی مهم از نویسندگان و منتقدان جنایی اتفاق می‌افتد. مجموعه‌ای از شخصیت‌ها که ظاهراً مستقیم از داستان‌های پلیسی قدیمی انگلیسی گرفته شده‌اند، برای مهمانی به یک خانهٔ‌ روستایی قدیمی وارد می‌شوند. در میان آن‌ها پیرمردی است که سابقاً در نیروی دریایی کار می‌کرده، یک زن خل و چل و یک پیشخدمت عجیب‌وغریب و پرزرق و برق که مدام سعی می‌کنند کوکتل مخصوص خودش را سرو کند. همچنین آندریاس کاپودیستریو، یک شخصیت خوش‌صحبت نیز در نمایشنامه هست که به نوبه خود به هر مهمان نشان می‌دهد که چیزی در مورد آنها می‌داند که او را به خطر می‌اندازد و قصد دارد از هر یک از آنها اخاذی کند.

این نمایش با یک فرضیه به ظاهر بازیگوشانه آغاز می‌شود: یک قتل ساختگی به عنوان بخشی از این رویداد به صحنه می‌رود و گمانه‌زنی‌های روشنفکرانه و بحث‌های طنزآمیز در مورد قوانین و کلیشه‌های داستان‌های پلیسی را فرا می‌خواند. با این حال، وقتی مشخص می‌شود که یک قتل واقعی رخ داده است، لحن نمایشنامه «قاتل کیه؟» به سرعت تغییر می‌کند. با گسترش سوءظن در میان مهمانان، صحنه از عرصه‌ای از بازی‌های ادبی هوشمندانه به عرصه‌ای از خطر و بی‌اعتمادی واقعی تبدیل می‌شود.

با پیش‌روی تحقیقات، غرور، رقابت‌ها و ابهامات اخلاقی افراد درگیر در این ماجرا آشکار می‌شود. هر شخصیت هم به یک مظنون بالقوه و هم به مفسری در مورد خود ژانر تبدیل می‌شود و روایتی خودآگاه خلق می‌کند که سازوکار داستان‌سرایی معمایی را به سخره می‌گیرد. طرح داستان از میان سرنخ‌های انحرافی، وارونه‌سازی‌ها و دوئل‌های فکری شکل می‌گیرد و به نتیجه‌ای می‌رسد که به همان اندازه که درباره لذت فریب و اجرا است، درباره کشف قاتل نیز هست و شیفتگی شفر به توهم، دستکاری و مرز باریک بین نمایش و جنایت واقعی را تقویت می‌کند.

«قاتل کیه؟» یک نمایشنامهٔ جنایی معمایی هوشمندانه و خودآگاه است که هم سنت‌های داستان‌های پلیسی را ستایش می‌کند و هم به سخره می‌گیرد. این نمایشنامه به جای تکیه بر تعلیق، این ژانر را از درون دگرگون می‌کند و با استفاده از شوخ‌طبعی، بازی‌های نمایشی و شخصیت‌پردازی دقیق، چگونگی ساخت و پرداخت داستان‌های جنایی را بررسی می‌کند. درخشش آن در ترکیب معمای اصیل با طنز است که مخاطب را به لذت بردن از این معما دعوت می‌کند و همزمان قوانین حاکم بر آن را زیر سوال می‌برد. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

• نمایشنامه متاتئاتری: یکی از متمایزترین ویژگی‌های این نمایشنامه، تعامل خودآگاه آن با داستان‌های پلیسی است. شخصیت‌ها آشکارا در مورد قراردادهای جنایی‌نویسی، سرنخ‌ها و ترفندهای روایی بحث می‌کنند و مرز بین شرکت‌کنندگان در یک داستان معمایی و منتقدان آن را محو می‌کنند. 

• شوخ‌طبعی تیز و طنز روشنفکرانه: دیالوگ‌های شفر سریع، کنایه‌آمیز و بسیار پخته و پر از مشاجره‌های کلامی و مشاهدات هوشمندانه است. 

• پیچاندن قراردادهای کلاسیک ژانر معمایی: در حالی که نمایشنامه از عناصر آشنایی مانند مظنونین، سرنخ‌های انحرافی و افشاگری‌ها استفاده می‌کند، دائماً انتظارات را بر هم می‌زند و عمداً با فرضیات مخاطب بازی می‌کند.

• بازی‌های نمایشی: خود اجرا، موضوع اصلی در این نمایشنامه است. شخصیت‌ها نقش‌ها را می‌پذیرند، نیات را پنهان می‌کنند و ظواهر را دستکاری می‌کنند و تأکید می‌کنند که هویت سیال و فریبنده است. 

• ساختار و ریتم زیبا: این نمایشنامه ساختار محکمی دارد و هر صحنه با دقت، هم معما و هم طنز آن را پیش می‌برد. 

این کتاب مناسب علاقه‌مندان به نمایشنامه و تماشاگران تئاتر است که از داستان‌های معمایی هوشمندانه و سریع با چاشنی طنز لذت می‌برند. این اثر برای کسانی که از دیالوگ‌های شوخ‌طبعانه، طرح‌های پیچیده و دستکاری‌های بازیگوشانه در قراردادهای ژانری لذت می‌برند، جذاب خواهد بود. افرادی که معماها را دوست دارند، از تماشای شخصیت‌هایی که فریب و رقابت را هدایت می‌کنند لذت می‌برند، یا در مورد سازوکار پشت داستان‌های کلاسیک در ژانر کارآگاهی و معمایی کنجکاو هستند، آن را به طور ویژه‌ای جذاب خواهند یافت. علاوه بر این، بازیگران، کارگردانان و دانشجویان تئاتر که به دنبال یک نمایشنامه با ساختار محکم هستند که فضایی برای شکوفایی استعداد و اجرا داشته باشد، از خواندن یا اجرای این اثر بهره‌مند خواهند شد.

• معمای جذاب با پیچش‌های غافلگیرکننده: این نمایشنامه با ارائه یک معمای قتل پر از نکات انحرافی و افشاگری‌های غیرمنتظره، خوانندگان را هوشیار نگه می‌دارد. هر شخصیت یک مظنون بالقوه است و شفر با دقت انتظارات مخاطب را دستکاری می‌کند و گره‌گشایی را هم رضایت‌بخش و هم غیرقابل پیش‌بینی می‌کند. این عنصر غافلگیری، تعامل فعال و تفکر انتقادی را تشویق می‌کند و به مشاهده دقیق و توجه به جزئیات پاداش می‌دهد.

• استفاده هوشمندانه از طنز و خودآگاهی: شفر قراردادهای ژانر کارآگاهی و معمایی را به سخره می‌گیرد و به خوانندگان اجازه می‌دهد از داستانی لذت ببرند که هم معمایی است و هم تفسیری بر نویسندگی معمایی به حساب می‌آید. شخصیت‌ها آشکارا در مورد استعاره‌های ادبی و رفتار خود تأمل می‌کنند، که لایه‌ای از طنز و پیچیدگی فراتئاتری به آن اضافه می‌کند. این خودآگاهی، نمایشنامه را نه تنها به عنوان یک داستان، بلکه به عنوان کاوشی در خود داستان‌سرایی لذت‌بخش می‌کند.

• دیالوگ‌های شوخ‌طبعانه و زیرکانه: دیالوگ‌های نمایشنامه هوشمندانه، سریع و پر از کنایه هستند که هم مخاطب را به خنده می‌اندازند و هم بینشی در مورد شخصیت‌ها ارائه می‌دهند. مشاجره‌های کلامی و مشاهدات هوشمندانه، تجربه خواندن را سرزنده و سرگرم‌کننده می‌کنند، در عین حال هوش، منیت و انگیزه‌های شخصیت‌ها را به شیوه‌هایی برجسته می‌کنند که روایت را عمیق‌تر می‌کند.

• غنای نمایشی و پتانسیل اجرا: این نمایشنامه برای صحنه طراحی شده است و فرصت‌هایی را برای بازیگران و کارگردانان فراهم می‌کند تا زمان‌بندی، فیزیک و تعلیق را بررسی کنند. ساختار، ریتم و پویایی شخصیت‌ها، آن را به تجربه‌ای ارزشمند، چه روی کاغذ و چه در اجرا، تبدیل می‌کند و به خوانندگان، درک هنر تئاتر و لذت داستان‌سراییِ به‌خوبی اجرا شده را ارائه می‌دهد.

کتاب «قاتل کیه؟» را بخوانید چون ترکیبی منحصربه‌فرد از معما، کمدی و هوش ادبی و هم نمایشنامه‌ای سرگرم‌کننده و تأمل‌برانگیز است. این نمایشنامه شما را درگیر سازوکار خود داستان‌سرایی می‌کند، باعث می‌شود فرضیات را زیر سوال ببرید، از غافلگیری‌ها لذت ببرید و هنر فریب را درک کنید. ترکیب شوخ‌طبعی زیرکانه، طرح‌ریزی چندلایه و ذوق تئاتری آن تضمین می‌کند که این تجربه از نظر فکری جذاب و در عین حال بسیار لذت‌بخش باشد.

آنتونی شفر نمایشنامه‌نویس، فیلمنامه‌نویس، رمان‌نویس، وکیل دادگستری و مدیر اجرایی تبلیغات بریتانیایی بود که در ۱۹۲۶ به دنیا آمد و در ۲۰۰۱ درگذشت. او بیشتر به خاطر نمایشنامه برنده جایزه تونی «بازرس» (Sleuth) و اقتباس سینمایی تحسین‌شده آن در سال ۱۹۷۲ به یاد آورده می‌شود. او برادر دوقلوی همسان پیتر شفر، نویسنده و نمایشنامه‌نویس، بود و آنها برادر دیگری به نام برایان داشتند. آنتونی با مدرک حقوق از کالج ترینیتی، کمبریج فارغ‌التحصیل شد و قبل از اینکه نویسنده‌ای تمام‌وقت شود، به عنوان وکیل دادگستری و نویسنده تبلیغات کار می‌کرد. از فیلمنامه‌های مهم او می‌توان به تریلر هیچکاکی «جنون» (۱۹۷۲) و تریلر بریتانیایی «مرد حصیری» (۱۹۷۳) اشاره کرد.

کتاب «شبحی از جهانی بی‌نقص» نمایشنامه‌ای دو پرده‌ای اثر فیلیپ ریدلی (Philip Ridley) ریدلی نمایشنامه‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس، رمان‌نویس، شاعر، نقاش، عکاس و ترانه‌سرای بریتانیایی است که در سال ۱۹۹۴ منتشر شد. این سومین نمایشنامهٔ صحنه‌ای ریدلی بود که برای اولین‌بار در آوریل ۱۹۹۴ در تئاتر همپستد لندن به روی صحنه رفت. این نمایشنامه داستان بازگشت یک گانگستر به لندن است؛ گانگستری که سعی می‌کند پس از بازگشت اقتدار خود را در محله بازیابد و نمی‌داند که تمام رویاهایش به همراه محله نابود شده است.

این نمایشنامه نیز درست مانند «قاتل کیه؟» یک درام معمایی و روان‌شناختی است که بر ایجاد تعلیق، راز و کشمکش شخصیت‌ها تمرکز دارد، اما از منظر سبک و هدف متفاوت‌اند. ریدلی در نمایشنامه‌اش با فضایی سوررئال و نمادین، به بررسی تردید، خاطره و تأثیرات روانی گذشته بر حال می‌پردازد و بیشتر به ابعاد روانی و فلسفی شخصیت‌ها توجه دارد. در مقابل، شفر با سبک کلاسیک‌تر، تمرکز اصلی را بر حل معمای قتل و کشف حقیقت می‌گذارد و با پرداخت دقیق به سرنخ‌ها و تعامل میان شخصیت‌ها، مخاطب را درگیر جستجوی پاسخ منطقی و هیجانی می‌کند. در هر دو اثر، تعلیق و کنجکاوی مخاطب محور است. از جمله شباهت‌های هر دو نمایشنامه می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• تمرکز بر تعلیق و راز: در هر دو نمایشنامه، ایجاد حس کنجکاوی و تعلیق برای مخاطب حیاتی است. 

• تحلیل روانی شخصیت‌ها: هر دو اثر به عمق روانی شخصیت‌ها می‌پردازند. حتی در اثر معمایی شفر، شخصیت‌ها با انگیزه‌ها و تضادهای درونی‌شان معرفی می‌شوند و ریدلی این بعد را با تمرکز بر خاطره و احساسات گذشته بیشتر برجسته می‌کند.

• فضاسازی برای ایجاد هیجان و درگیری مخاطب: فضا در هر دو نمایشنامه به گونه‌ای طراحی شده که مخاطب همواره در انتظار و کنجکاوی باشد. 

• استفاده از عنصر تعلیق به عنوان محور داستان: تعلیق و راز در هر دو اثر عامل پیش‌برندهٔ اصلی روایت هستند. 

• مشارکت فعال مخاطب: هر دو نمایشنامه مخاطب را به شکل فعال درگیر می‌کنند. این تعامل باعث می‌شود مخاطب نه تنها تماشاچی بلکه شریک داستان باشد.

نمایشنامهٔ «قاتل کیه؟» تجلیلی از داستان‌سرایی است. این نمایشنامه مخاطب را به شرکت در بازی دعوت می‌کند، انتظارات را تحریک می‌کند و سپس با لذت آنها را واژگون می‌کند. شفر، قراردادهای آشنای ژانر کارآگاهی را به زمین بازیِ شوخ‌طبعی و نمایش تبدیل می‌کند و جهانی خلق می‌کند که در آن فریب، هم جرم و هم سرگرمی است. این دوگانگی بین تعلیق و طنز، به نمایشنامه کیفیتی جاودانه می‌بخشد و به خوانندگان نشان می‌دهد که لذت بردن از یک داستان هم به وقایع و هم به نحوهٔ روایت بستگی دارد.

درخشش «قاتل کیه؟» در بخشی مشخص می‌شود که خواننده را وادار می‌کند فرضیات خود در مورد افراد، توطئه‌ها و حقیقت را زیر سؤال ببرد. هر شخصیت، هم یک مظنون و هم یک مفسر را مجسم می‌کند و اجرا را به گونه‌ای با واقعیت ترکیب می‌کند که خود زندگی را منعکس می‌کند. دیالوگ‌های تیز، طرح هوشمندانه و صحنه‌آرایی پیچیده شفر باعث شده است که هر لحظه با معنا، طنز و تنش همراه باشد. همانطور که داستان را می‌خوانیم، مجبور می‌شویم انتقادی فکر کنیم، پیش‌بینی کنیم و دائماً قضاوت‌های خود را ارزیابی مجدد کنیم.

«قاتل کیه؟» هنر فریب و کشف هیجان را به نمایش می‌گذارد. این نمایشی است که کنجکاوی، توجه و تخیل را ارج می‌نهد و مخاطبان را هم سرگرم می‌کند و هم از نظر فکری تحریک می‌کند. آثار شفر به ما نشان می‌دهد که داستان‌ها بازی‌هایی هستند که ما با یکدیگر انجام می‌دهیم و اینکه لذت تئاتر از غرق شدن کامل در معمای در حال آشکار شدن ناشی می‌شود. این نمایشنامه هم سرگرم‌تان می‌کند و هم شما را به چالش می‌کشد تا از هنر پشت پرده رمز و راز قدردانی کند و آن را به یک تجربه واقعاً به یاد ماندنی و غنی تبدیل می‌کند.

صدای قاتل: خانم‌ها و آقایان، لطفاً توجه بفرمایید. پدر براون، کشیش کارآگاهِ داستان‌های جی.کی. چسترتون، می‌پرسه: «آدم عاقل یه سنگ‌ریزه رو کجا پنهون می‌کنه؟ تو ساحل. و یه برگ رو کجا پنهون می‌کنه؟ تو جنگل. و اگه جنگلی نباشه، چی کار می‌کنه؟ جنگلی می‌کاره تا چیزی رو در اون پنهون کنه ــــ گناهی هولناک.» این یه سرنخ بود. یکی از بسیار سرنخ‌هایی که امشب قراره به شما بدم،‌ و به همهٔ اون‌‌ها نیاز پیدا می‌کنید. چون چیزی که امشب درگیرش شده‌ید چیزی نیست جز یه معمّای قتل قدیمی از نوع کلاسیک تو یه عمارتِ روستاییِ انگلیسی با دایره‌ای بسته، سیم‌های قطع‌شدهٔ تلفن، پلِ سیلاب‌شُسته و جملهٔ «خدای من، یعنی قاتل یکی از بینِ ماست؟» امّا این یکی فرق داره. برای این‌که از اون صحنهٔ پایانیِ بی‌رمق و کسالت‌آور نجات‌تون بدم ــــ جایی که کشیشِ آدم‌کش، یا هر کس دیگه‌ای که در نهایت معلوم می‌شه قاتله، اسلحه‌به‌دست عقب‌عقب به سمتِ پنجره‌های فرانسوی می‌ره و با خشم و صدایی مرتعش فریاد می‌زنه: «هشدار می‌دم! هیچ‌کی جلو نیاد! شما هرگز نمی‌تونین من رو بندازین زندون!»، تصمیم گرفته‌م از همون اوّل بهتون بگم قاتل کیه.