پرتره زنی به نام مارگریت دوراس

کتاب «پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» (The Cinema of Marguerite Duras) جستارهایی در باب سینما و ادبیات اثر میشل رویه (Michelle Royer) نویسنده و محقق فرانسوی است و اولین‌بار در سال ۲۰۱۹ منتشر شد. این اثر یک مطالعهٔ انتقادی است که فیلم‌های مارگریت دوراس را به عنوان آثاری رؤیایی از هنر سینمایی که نحوه تفکر ما در مورد فیلم، جنسیت و تجربه حسی را تغییر می‌دهند، در جایگاه جدیدی قرار می‌دهد. مارگریت دوراس یکی از مهم‌ترین مؤلفان و نویسندگان زن فرانسوی و از تأثیرگذارترین فیلم‌سازان قرن بیستم است. او نه‌تنها به عنوان یک نویسندهٔ سرشناس، بلکه به‌عنوان یکی از نوآوران بزرگ ادبیات و سینمای قرن بیستم شناخته می‌شود؛ اگرچه فیلم‌های او به اندازهٔ رمان‌هایش مشهور نیستند.

«پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» بررسی جامع و عمیقی از فیلم‌های مارگریت دوراس از طریق یک لنز فمینیستی و حسی است. مارگریت دوراس چهره‌ای کلیدی در سینمای پس از جنگ فرانسه بود و در نوآوری‌هایی مانند جدایی فیلم و تصویر و اولویت دادن به صداها، سکوت و موسیقی پیشگام بود. رویکرد چندحسی او فضاهای جدیدی را برای بیان تجربه زنانه گشود. اگرچه او با برخی از بهترین تکنسین‌های بصری و موسیقیدانان فرانسوی زمان خود کار می‌کرد، اما منتقدان اغلب زیبایی‌شناسی بصری و صوتی فیلم‌های او و تأثیرات آنها بر تماشاگران را نادیده گرفته‌اند. 

این کتاب با تکیه بر نظریه‌های تجسم و تماشاگری، حس لامسه و چندحسی بودن فیلم‌های دوراس و چگونگی ارتباط آنها با دیدگاه زن‌محور او را تحلیل می‌کند. در بخش اول کتاب «پرتره زنی به نام مارگریت دوراس»، رویه پروژه سینمایی دوراس را در چارچوب‌های نظری گسترده‌تر تماشاگری تجسم‌یافته و نظریه فیلم چندحسی قرار می‌دهد و استدلال می‌کند که دوراس عمداً ساختارهای سینمایی متعارف - مانند هماهنگ‌سازی صدا و تصویر - را مختل می‌کند تا سبکی از فیلمسازی ایجاد کند که صدا، سکوت، بافت و بصری بودن لمسی را در اولویت قرار می‌دهد.

با پیشرفت کتاب، رویه ابعاد خاصی از فعالیت‌های دوراس، از جمله مسائل مربوط به نویسندگی، ناهماهنگی مدخل‌های حسی و زیبایی‌شناسی صوتی و بصری را بررسی می‌کند که باعث شدند فیلم‌های او از سایرین متمایز باشند. رویه در کتاب «پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» نشان می‌دهد که چگونه آزمایش‌های سینمایی دوراس فضاهایی را ایجاد می‌کنند که در آنها زنانگی می‌تواند به خودی خود بیان شود و اغلب هنجارهای مردسالارانه تعبیه شده در سینمای جریان اصلی را به چالش می‌کشد. رویه از طریق تحلیل دقیق فیلم‌شناسی دوراس و تعامل با نقد فیلم فمینیستی، نشان می‌دهد که چگونه نوآوری‌های فرمی دوراس به ابزارهایی برای بیان حالات پیچیده عاطفی و حسی تبدیل شدند. 

«پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» مطالعه‌ای عمیقاً هوشمندانه و نظریه‌محور است که روش‌های رادیکالی را که فیلم‌های مارگریت دوراس از طریق آنها یک تجربه سینمایی چندحسی خلق می‌کنند، آشکار می‌سازد؛ تجربه‌ای که از بیان ذهنیت زنانه او جدایی‌ناپذیر است. رویه به جای اینکه صدا و تصویر را به عنوان شرکای متعارف در نظر بگیرد، نشان می‌دهد که چگونه دوراس عمداً آنها را از هماهنگی خارج می‌کند و صدا، سکوت، بافت و مناظر صوتی را برجسته می‌کند تا فضاهایی را باز کند که در آنها تجربه تجسم‌یافته و دیدگاه‌های جنسیتی مورد توجه قرار می‌گیرند. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از: 

مطالعهٔ رویه، بازتعریف درخشانی از سینمای دوراس به عنوان یک تجربه‌ شاعرانه و چندحسی است. رویه با الهام از پیشرفت‌های اخیر در علوم اعصاب و نظریه‌‌‌های فیلم‌شناسی مانند تماشاگری تجسم‌یافته و مواجهه‌های سینمایی و نقد فمینیستی ایریگاری، کریستوا، سیکسو و دیگران، صدا و نحو سینماییِ اساساً نوآورانه - و جنسیتی - دوراس را روشن می‌کند. تحلیلی استادانه. پروفسور کارول جی. مورفی، دانشگاه فلوریدا (Professor Carol J. Murphy, University of Florida)

این کتاب مناسب محققان سینما، پژوهشگران، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و منتقدانی است که با سینمای مُدرن یا تجربی سروکار دارند و همچنین خوانندگانی که از قبل با مارگریت دوراس به عنوان نویسنده آشنا هستند و کنجکاوند که منطق و جاه‌طلبی او را در زمینهٔ فیلمسازی نیز درک کنند. همچنین نظریه‌پردازان فمنیستی، منتقدان فرهنگی و محققان علاقه‌مند به تحلیل آثار دوراس می‌توانند از مطالب این کتاب بسیار بهره ببرند. فیلمسازان و دانشجویان رشتهٔ سینما که به دنبال تحلیل دقیق صدا، سکوت و اختلال فرمی در سینما هستند، این اثر را به ویژه ارزشمند خواهند یافت.

کتاب «پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» را بخوانید، چون روشی دقیق و درعین‌حال روشن را برای درک سینما و تبدیل فیلم‌ها به یک تجربه حسی و تجسمی را در پیش گرفته است. میشل رویه تنها فیلم‌های دوراس را تفسیر نمی‌کند، بلکه او توضیح می‌دهد که چرا دوراس به سمت ساختن چنین فیلم‌هایی پیش رفت و به خوانندگان ابزارهای مفهومی برای درک استفادهٔ رادیکال دوراس از صدا، سکوت و تصویر می‌دهد. این کتاب درک شما از سینما را تغییر خواهد داد و آن را عمیق‌تر خواهد کرد و نشان می‌دهد که دوراس چگونه در آثارش سینمای غالب را به چالش کشید و درعین‌حال فضایی برای اشکال جایگزین ذهنیت و به ویژه تجربهٔ زنانه گشود. 

میشل رویه نویسنده و محقق دانشگاهی سینما است که به‌عنوان دانشیار و رئيس دپارتمان مطالعات فرانسه و فرانکوفون در دانشگاه سیدنی فعالیت می‌کند، جایی که او دوره‌هایی در مورد سینمای فرانسه زبان تدریس می‌کند. تحقیقات او در زمینه فیلم‌های قرن بیستم و بیست و یکم، با تمرکز ویژه بر سینمای اجتماعی-سیاسی فرانسه، فیلمسازان زن فرانسوی، آثار سینمایی مارگریت دوراس و اندیشه فمینیستی فرانسوی، تخصص دارد. رویه آثار زیادی در این زمینه‌ها به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی منتشر کرده است. 

«پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» از ما می‌خواهد که فیلم‌ها را جور دیگری بنگریم و مهم‌تر از آن، طرز فکرمان در مورد هنر سینما را تغییر می‌دهد. میشل رویه روشن می‌کند که برای تماشای فیلم‌های دوراس، باید توجه، صبر و تمایل به زیستن در عدم قطعیت داشته باشید تا بتوانید این فیلم‌ها را از دیدگاه دوراس درک کنید. از طریق تحلیل دقیقِ رویه، دوراس به عنوان فیلمسازی ظاهر می‌شود که غیاب را به حضور و سکوت را به معنا تبدیل می‌کند و سینما را به عنوان فضایی که در آن حس و تفکر جدایی‌ناپذیرند، آشکار می‌سازد.

گرچه رویه در این کتاب به سراغ تکنیک‌های دوراس نیز رفته، اما در کنارش به خواننده نشان می‌دهد که چگونه صدا تصویر را آشفته می‌کند، چگونه صدا از بدن جدا می‌شود و چگونه زمان به چیزی تقریباً لمسی تبدیل می‌شود. چنین تغییر دیدگاهی شاید ماندگارترین هدیه کتاب «پرتره زنی به نام مارگریت دوراس» باشد، زیرا نحوه مواجهه فرد نه تنها با فیلم‌های دوراس، بلکه با سینما به عنوان یک شکل هنری تجربی را تغییر می‌دهد. خواننده با این واقعیت آشنا می‌شود که معنا اغلب نه در آنچه نشان داده می‌شود، بلکه در آنچه پنهان می‌شود، نهفته است.

رویه در این کتاب نشان می‌دهد که دوراس با برجسته کردن ذهنیت زنانه از طریق انتخاب‌های فرمی رادیکال، سلطه‌ تسلط بصری و کنترل روایت، سینمای مرسوم را به چالش کشیده است. رویه این رویکرد را با دقت فکری و شدتی آرام به تصویر می‌کشد و این حس را در ما باقی می‌گذارد که فیلم‌های دوراس معماهایی برای حل کردن نیستند، بلکه تجربیاتی برای درک هستند. بنابراین رویه با تحلیل و نگاهی به فیلم‌ها و دیدگاه دوراس از ما می‌خواهد دقیق‌تر گوش بدهیم، آهسته‌تر تماشا کنیم و سینما را هنری بدانیم که می‌تواند ما را به تفکر عمیقی بکشاند. 

این فیلم‌ها همچنین افکاری برای تفکر دربارهٔ سینما، خاطرات، شور و از دست دادن فراهم می‌کنند. همان‌طور که لین در آخرین کتابش بدن‌های دردمند: احساس و سینمای دارن آرنوفسکی‌ (۲۰۱۷) توضیح داده که تجربهٔ سینمایی هم بازتابی و هم زیبایی‌شناختی است؛ درست مانند موضوع مشارکت عاطفی در رویداد سینمایی، براساس طنین متقابلی که در بدن، احساس و اندیشه منعکس می‌شود. لین مانند آنتونز (۲۰۱۶) سینما را فرمی زیبایی‌شناختی می‌داند که به عواطف و حواس ما می‌پردازد، درحالی‌که به‌عنوان یک عمل مفهومی، تفکر و تخیل ما را درگیر می‌کند: یعنی در سینما ادراک حسی و مفهومی درهم تنیده شده‌اند. فیلم‌ها همان‌طور که تجسم تجربیات و احساسات هستند، ایده‌ها را مجسم می‌کنند، اما این ایده‌ها و احساسات تنها از طریق تعامل با تماشاگری که با فیلم احساس و فکر می‌کند، پدیدار می‌شوند. 

به گفتهٔ بولتون (۲۰۱۱) ایریگاری اهمیت هنر را به‌عنوان وسیله‌ای برای بیان احساسات زنان می‌شناسد. سرکوب توسط وراثت و فرهنگ‌های زنانه دلیلی برای محدودیت‌های ذهنی زنان است و هنر به‌عنوان ابزاری حیاتی برای بیان احساسات و وسیلهٔ ارتباط باقی می‌ماند که برای وارد شدن به روابط و پرورش ادراکات حسی خود از طریق تخیل خلاق، به‌کارگیری آن لازم است؛ لازم است این هنر نه‌تنها با کلمات، بلکه با رنگ‌ها و صداها، به‌عنوان موضوعات ممکن برای بازنمایی، ارتباط و تعالی انرژی و جذابیت جسمانی کار کند.