چه زمانی طبقه متوسط به نیرویی برای تغییر سیاسی تبدیل میشود و چه زمانی میتواند به حفظ نظم موجود کمک کند؟ کتاب «طبقه متوسط خودکامه» (Autocratic middle class) اثری غیرداستانی از برین روزنفلد (Bryn Rosenfeld) استاد دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه کرنل و از پژوهشگران حوزه رفتار سیاسی تطبیقی است و اولینبار در سال ۲۰۲۰ منتشر شد.
وقتی از طبقه متوسط سخن میگوییم، معمولاً تصویری آشنا در ذهن شکل میگیرد؛ گروهی از شهروندان تحصیلکرده، دارای شغل و درآمد نسبتاً پایدار که بیش از دیگر گروههای اجتماعی از دموکراسی، ثبات سیاسی و مشارکت مدنی حمایت میکنند. بسیاری از نظریههای کلاسیک توسعه سیاسی نیز رشد طبقه متوسط را یکی از زمینههای مهم گسترش دموکراسی دانستهاند. اما آیا افزایش تعداد افراد طبقه متوسط همیشه به افزایش مطالبه برای دموکراسی منجر میشود؟ برین روزنفلد در این کتاب این فرض رایج را به چالش میکشد و نشان میدهد که رابطه میان رشد اقتصادی، گسترش طبقه متوسط و دموکراتیکشدن جوامع بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که در نگاه نخست به نظر میرسد.
این کتاب سهم حیاتی در مطالعهٔ دموکراتیزاسیون دارد و توضیح میدهد که چگونه وابستگی به دولت، انگیزههای بازیگران کلیدی جامعه را برای دنبال کردن دموکراسی تضعیف میکند.
دربارهٔ کتاب
کتاب «طبقه متوسط خودکامه» به مفهوم وابستگی اقتصادی به دولت پرداخته است. روزنفلد با بررسی کشورهای پساشوروی، از جمله روسیه و دیگر کشورهای منطقه، نشان میدهد که طبقه متوسط گروهی یکدست نیست و تفاوت میان افرادی که از بخش دولتی درآمد و فرصت شغلی دریافت میکنند و کسانی که از نظر اقتصادی مستقلتر از دولت هستند، میتواند پیامدهای سیاسی مهمی داشته باشد. باور رایج این است که رشد طبقه متوسط به استقرار دموکراسی میانجامد. با این حال، طبقات متوسط در کشورهای در حال توسعه طی دو دهه گذشته با سرعتی چشمگیر رشد کردهاند و بخش عمدهای از این رشد در کشورهایی رخ داده که همچنان غیردموکراتیک باقی ماندهاند.
روزنفلد با نشان دادن چگونگی جلب حمایت گروههای کلیدی طبقه متوسط توسط حکومتهای خودکامه مدرن، این پدیده را تبیین میکند. او با بهرهگیری از نظرسنجیهای دستاول، مصاحبهها، اسناد آرشیوی و منابع ثانویهای که حاصل نه ماه پژوهش میدانی است، تجربیات کشورهای پساکمونیستی (از جمله روسیه، اوکراین و قزاقستان) را مقایسه میکند تا نشان دهد که در نظامهای خودکامه ـ بهویژه در میان طبقه متوسط ـ اقدامات دولت موجب تضعیف حمایت از دموکراسی میشود. هنگامی که دولتهای خودکامه بهطور گسترده در اقتصاد مداخله میکنند ـ برای مثال از طریق ایجاد مشاغل دولتی، اعطای امتیاز به وفاداران و تهدید به اخراجِ افرادی که وفادار نیستند ـ طبقه متوسط برای دستیابی به فرصتهای اقتصادی و پیشرفت شغلی به دولت وابسته میشود و در نهایت، از گذار به سوی دموکراسی حمایت نمیکند.
در بخش مهمی از کتاب، نویسنده میان دو بخش از طبقه متوسط تمایز میگذارد؛ افرادی که از نظر اقتصادی به دولت وابستهاند و کسانی که فعالیت اقتصادی و شغلی آنان استقلال بیشتری از دولت دارد. کارمندان دولت، کارکنان بخش عمومی و افرادی که فرصتهای شغلی و پیشرفت حرفهای خود را تا حد زیادی از ساختار دولتی دریافت میکنند، ممکن است انگیزه کمتری برای حمایت از تغییرات سیاسی داشته باشند؛ زیرا تغییر سیاسی میتواند موقعیت اقتصادی آنان را تحت تأثیر قرار دهد. در مقابل، افرادی که معیشت و پیشرفت شغلیشان وابستگی کمتری به دولت دارد، هزینه اقتصادی کمتری برای حمایت از تغییرات سیاسی احساس میکنند. پژوهش روزنفلد نشان میدهد که این تفاوت اقتصادی میتواند به تفاوت در نگرش نسبت به دموکراسی و مشارکت سیاسی منجر شود. استدلال او توضیح میدهد که چرا حمایت مردمی از «انقلاب نارنجی» اوکراین فروپاشید یا چرا روسها در برابر شواهد تقلب گسترده انتخاباتی دست به اعتراض نزدند.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«طبقه متوسط خودکامه» پژوهشی دانشگاهی درباره دموکراسی، اقتدارگرایی و رفتار سیاسی طبقه متوسط است که تلاش میکند یکی از فرضهای مشهور در نظریههای گذار دموکراتیک را با شواهد تجربی دوباره بررسی کند. ساختار کتاب شامل فصلهایی درباره طبقه متوسط و دولت، اعتراضات طبقه متوسط، انتخاب شغل دولتی، نقش طبقه متوسط در انقلاب و عقبنشینی دموکراتیک و شیوههایی است که حکومتهای اقتدارگرا از طریق سیاستها و گفتمان خود با طبقه متوسط ارتباط برقرار میکنند. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- به چالش کشیدن تصور رایج درباره طبقه متوسط: یکی از مهمترین ویژگیهای این کتاب آن است که رشد طبقه متوسط را بهصورت خودکار معادل افزایش دموکراسی در نظر نمیگیرد. روزنفلد نشان میدهد که برای فهم نقش سیاسی این گروه، باید پرسید این طبقه چگونه شکل گرفته و رابطه اقتصادی آن با دولت چگونه است.
- تأکید بر وابستگی اقتصادی به دولت: مفهوم وابستگی دولتی در مرکز استدلال کتاب قرار دارد. نویسنده نشان میدهد که استخدام دولتی، فرصتهای شغلی و وابستگی به منابع اقتصادی دولت میتوانند بر نگرش سیاسی افراد تأثیر بگذارند. در نظامهای اقتدارگرا، چنین وابستگیهایی ممکن است هزینه حمایت از تغییر سیاسی را برای افراد افزایش دهد.
- تفکیک طبقه متوسط دولتی و خصوصی: روزنفلد طبقه متوسط را گروهی همگن در نظر نمیگیرد. یکی از نکات مهم پژوهش او تفاوت قائل شدن میان افراد طبقه متوسط شاغل در بخش دولتی و افرادی است که در بخش خصوصی فعالیت میکنند. او توضیح میدهد که چطور افراد طبقه متوسط دارای سابقه شغلی در بخش دولتی تعهد کمتری به دموکراسی نشان میدهند و کمتر از همتایان بخش خصوصی در اعتراضات مشارکت میکنند.
- استفاده از شواهد تجربی متنوع: روزنفلد در کتاب «طبقه متوسط خودکامه» از پیمایشهای افکار عمومی، دادههای مربوط به اعتراضات، مصاحبهها و مطالعات میدانی استفاده میکند. این ترکیب روشهای کمی و کیفی به نویسنده اجازه میدهد هم نگرشهای سیاسی افراد و هم رفتار سیاسی آنان را بررسی کند.
- تمرکز بر کشورهای پساشوروی: بخش قابل توجهی از شواهد کتاب از روسیه و دیگر کشورهای پساشوروی به دست آمده است. این منطقه برای استدلال نویسنده اهمیت ویژهای دارد، زیرا در برخی از این کشورها رشد اقتصادی و گسترش طبقه متوسط همزمان با تداوم یا تقویت اقتدارگرایی اتفاق افتاده است.
- پیوند اقتصاد و رفتار سیاسی: ویژگی مهم دیگر این اثر، بررسی سیاست از زاویه منافع اقتصادی و فرصتهای شغلی است. کتاب نشان میدهد که نگرش افراد نسبت به نظام سیاسی فقط از ارزشها یا باورهای انتزاعی آنان شکل نمیگیرد و موقعیت اقتصادی و رابطه آنان با دولت نیز میتواند بر تصمیمها و رفتار سیاسی اثر بگذارد.
افتخارات و جوایز
از زمان انتشار «طبقه متوسط خودکامه» در سال ۲۰۲۰، این اثر با استقبال چشمگیری از سوی خوانندگان و منتقدان مواجه شده است. برخی از افتخارات و جوایز آن عبارتاند از:
- برندهٔ جایزهٔ کتاب اِد اِی هیوت (Ed A Hewett Book Prize)
- کتاب برتر انجمن مطالعات اسلاوی، اروپای شرقی و اوراسیا
- برندهٔ جایزهٔ بهترین کتاب بخش دموکراسی و اقتدارگرایی انجمن علوم سیاسی آمریکا
بازخوردها به کتاب طبقه متوسط خودکامه
- کتاب روزنفلد برای هر کسی که به مسائل توسعه و گذار به دموکراسی علاقهمند است، اثری ضروری به شمار میآید. این کتاب با تلاشی موفقیتآمیز برای روشن ساختن نقش طبقه متوسط در ترویج دموکراسی، میتواند به عنوان مرجعی مهم برای پژوهشهای آتی در این حوزه عمل کند و از این رو، شایسته توجهی گسترده است. سوزانا برونارسکا (Europe-Asia Studies, Zuzanna Brunarska)
- کتابی که خواندنش برای هر کسی که علاقهمند به سیاستهای استبدادیست ضروری است... کتاب «طبقه متوسط خودکامه» نمونهای برجسته از تحلیل افکار عمومی و سهمی مهم در ادبیات پژوهشیِ سیاستهای استبدادی و گذار به دموکراسی محسوب میشود. ناتالی ونزل لتسا (Natalie Wenzell Letsa, Political Science Quarterly)
- کتاب جدید و فوقالعادهی برین روزنفلد، درک ما را از نقش طبقه متوسط در دموکراسی دگرگون میسازد. پژوهش پیشگامانهٔ او که بر پایهٔ تحقیقاتی نوآورانه و دقیق با روشهای ترکیبی در روسیه، اوکراین، قزاقستان و فراتر از آن استوار است، استدلال میکند که هیچ طبقه متوسط» واحدی وجود ندارد، بلکه انواع گوناگونی از آن—از جمله گونههای استبدادی و دموکراتیک—موجود است. کتابی که خواندن آن واقعاً ضروری است. بن آنسل، کالج نافیلد و دانشگاه آکسفورد (Ben Ansell, Nuffield College and University of Oxford)
- کتاب «طبقه متوسط خودکامه» اثری ارزشمند و درخشان است. برین روزنفلد با نشان دادن اینکه چگونه اشتغال دولتی میتواند حمایت طبقه متوسط از دموکراسی را تضعیف کند، یکی از مهمترین مباحث علوم اجتماعی را تبیین میسازد. این اثر، بهترین پژوهشِ انجامشده تا به امروز درباره خاستگاههای نگرشهای دموکراتیک در منطقه پساکمونیستی است و شایستگی آن را دارد که مخاطبان بسیاری بیابد. تیموتی ام. فرای، دانشگاه کلمبیا (Timothy M. Frye, Columbia University)
- برین روزنفلد کتابی فوقالعاده درباره محدودیتهای دموکراتیکِ پیشِ روی طبقه متوسط در کشورهای پساکمونیستی نگاشته و برای پیشبرد استدلالهای خود، مجموعهای از دادههای تحسینبرانگیز را ارائه کرده است. روزنفلد بینشهای ارزشمندی درباره تداوم اقتدارگرایی در برابر نیروهای دموکراسیساز ـ نظیر رشد اقتصادی و گسترش طبقه متوسط ـ عرضه میکند. امانی اِی. جمال، دانشگاه پرینستون (Amaney A. Jamal, Princeton University)
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
- دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، بهویژه علاقهمندان به سیاست تطبیقی و رفتار سیاسی.
- علاقهمندان به موضوعات دموکراسی، اقتدارگرایی و گذارهای سیاسی.
- پژوهشگران حوزه اقتصاد سیاسی و رابطه میان توسعه اقتصادی و نظام سیاسی.
- کسانی که درباره روسیه و کشورهای پساشوروی مطالعه میکنند.
- دانشجویان جامعهشناسی سیاسی و مطالعات مربوط به طبقات اجتماعی.
- علاقهمندان به مطالعات مربوط به اعتراضات و مشارکت سیاسی.
- خوانندگانی که به تحلیل علمی حکومتهای اقتدارگرا و سازوکارهای تداوم آنها علاقه دارند.
- افرادی که میخواهند نظریههای کلاسیک درباره نقش طبقه متوسط در دموکراسی را از زاویهای انتقادی بررسی کنند.
چرا کتاب «طبقه متوسط خودکامه» را بخوانیم؟
- درک دقیقتر رابطه طبقه متوسط و دموکراسی: یکی از مهمترین دلایل مطالعه این اثر، بازنگری در رابطهای است که در بسیاری از نظریههای توسعه سیاسی میان طبقه متوسط و دموکراسی فرض شده است. این کتاب نشان میدهد که نمیتوان تنها با مشاهده رشد تعداد افراد طبقه متوسط، درباره پیامدهای سیاسی آن نتیجهگیری کرد. استقلال اقتصادی از دولت، نوع شغل و امنیت اقتصادی میتوانند تعیین کنند که افراد یک گروه اجتماعی چگونه درباره تغییر سیاسی فکر و رفتار کنند. این رویکرد به خواننده کمک میکند تا مفهوم طبقه متوسط را با دقت بیشتری بررسی کند و از تعمیمهای سادهای برای این مسئله نداشته باشد.
- شناخت سازوکارهای تداوم حکومتهای اقتدارگرا: اقتدارگرایی فقط از طریق سرکوب یا محدودکردن مخالفان ادامه پیدا نمیکند؛ ایجاد و حفظ روابط اقتصادی و نهادی نیز میتواند در ثبات یک نظام سیاسی نقش داشته باشد. کتاب روزنفلد نشان میدهد که وابستگی شغلی و اقتصادی به دولت ممکن است انگیزه افراد برای حمایت از تغییر سیاسی را کاهش دهد. برای همین این اثر مناسب افرادی است که میخواهند بدانند حکومتهای اقتدارگرا چگونه حمایت اجتماعی کسب میکنند و چرا برخی گروههای اجتماعی به نیروی مخالف تبدیل نمیشوند.
- آشنایی با پژوهش تجربی در علوم سیاسی: کتاب «طبقه متوسط خودکامه» نمونهای مناسب از این است که چگونه یک پرسش نظری میتواند با دادههای واقعی بررسی شود. روزنفلد برای آزمودن استدلال خود از پیمایشها، اطلاعات مربوط به سابقه شغلی، دادههای اعتراضات و پژوهش میدانی استفاده کرده است. حتی در بررسی رفتار معترضان مسکو در سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳، تفاوت مشارکت میان گروههای مختلف طبقه متوسط مورد توجه قرار گرفته است.
- ارتباط دادن نظریه با مسائل واقعی جامعه: پرسشهای این کتاب با مسائل واقعی درباره شغل دولتی، امنیت اقتصادی، مشارکت سیاسی و رفتار شهروندان ارتباط دارند. همین موضوع باعث میشود خواننده بتواند هنگام بررسی جوامع مختلف، به رابطه میان وضعیت اقتصادی افراد و انتخابهای سیاسی آنان توجه بیشتری نشان دهد. این کتاب در نهایت این پرسش مهم را پیش میکشد که آیا میتوان صرفاً بر اساس رشد اقتصادی، انتظار تغییر سیاسی داشت یا باید ساختارهای اقتصادی و نهادی پشت این رشد را نیز بررسی کرد.
کتاب «طبقه متوسط خودکامه» را بخوانید چون اثری ارزشمند برای کسانی است که میخواهند رابطه میان توسعه اقتصادی، طبقه اجتماعی و دموکراسی را بررسی کنند. این اثر نشان میدهد که رشد اقتصادی و افزایش تعداد افراد متعلق به طبقه متوسط بهتنهایی تضمینکننده دموکراتیکشدن یک جامعه نیست و ساختار فرصتهای اقتصادی، میزان وابستگی به دولت و نوع رابطه شهروندان با حکومت نیز اهمیت فراوانی دارد. روزنفلد با ترکیب نظریه سیاسی و دادههای تجربی، پرسشهای مهمی را نیز در این زمینه مطرح میکند.
دربارهٔ نویسنده
برین روزنفلد استاد دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه کرنل و از پژوهشگران حوزه رفتار سیاسی تطبیقی است. تمرکز اصلی پژوهشهای او بر ترجیحات سیاسی و رفتار رأیدهندگان در نظامهای غیردموکراتیک، توسعه و دموکراتیزاسیون، جوامع پساکمونیستی و روششناسی پیمایش است. او همچنین یکی از پژوهشگران اصلی مطالعه انتخابات روسیه است. روزنفلد پیش از پیوستن به دانشگاه کرنل، در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی و دانشگاه آکسفورد فعالیت داشته و مدرک دکتری خود را از دانشگاه پرینستون دریافت کرده است.
نخستین کتاب روزنفلد «طبقه متوسط خودکامه» (The Autocratic Middle Class) بود که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد. این کتاب به بررسی تأثیر وابستگی اقتصادی طبقه متوسط به دولت بر روند دموکراتیزاسیون میپردازد و توضیح میدهد که چگونه این وابستگی میتواند به تداوم نظامهای اقتدارگرا کمک کند. این اثر در سال ۲۰۲۲ جایزه بهترین کتاب بخش دموکراسی و اقتدارگرایی انجمن علوم سیاسی آمریکا و جایزه اد ای. هویت را دریافت کرد و در جایزه ویلیام اچ. ریکر نیز شایسته تقدیر شد. مقالات روزنفلد در شماری از معتبرترین نشریات علوم سیاسی منتشر شدهاند و او جوایز علمی دیگری از جمله جایزهٔ خوان لینز برای بهترین رساله دکتری را نیز دریافت کرده است.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ «طبقه متوسط خودکامه» لذت بردهاید و به دنبال آثار مشابه میگردید، بهتر است کتابهایی را انتخاب کنید که در حوزههایی مانند اقتدارگرایی، دموکراتیکشدن، اقتصاد سیاسی، رفتار سیاسی، روسیه و کشورهای پساشوروی یا نقش طبقات اجتماعی در تغییرات سیاسی نوشته شدهاند. همچنین توجه به روش پژوهش کتاب میتواند انتخاب را دقیقتر کند؛ اگر بخش تجربی و دادهمحور اثر برایتان جذاب بوده است، آثاری را انتخاب کنید که در کنار بحث نظری از پیمایش، دادههای سیاسی، مطالعات موردی یا پژوهش تطبیقی استفاده میکنند. از سوی دیگر، اگر بیشتر به سازوکارهای حکومتهای اقتدارگرا علاقه دارید، کتابهایی درباره چگونگی عملکرد دیکتاتوریها، رابطه دولت و جامعه و منابع حمایت اجتماعی از حکومتهای غیرلیبرال انتخاب مناسبی خواهند بود. در ادامه چند اثر مشابه برای مطالعه در این زمینه به شما معرفی کردهایم.
- راه باریک آزادی اثر دارون عجماوغلو و جیمز ای. رابینسون
کتاب «راه باریک آزادی» (The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty) اثر دارون عجماوغلو و جیمز ای. رابینسون پژوهشی درباره شکلگیری و تداوم آزادی، رابطه دولت و جامعه و عواملی است که میتوانند یک جامعه را به سوی آزادی یا اقتدارگرایی سوق دهند. نویسندگان در این کتاب استدلال میکنند که آزادی زمانی پایدار میشود که میان قدرت دولت و توانایی جامعه برای مهار و نظارت بر آن توازنی پویا برقرار باشد. از این نظر، این کتاب با «طبقه متوسط خودکامه» شباهتهای مهمی دارد؛ هر دو اثر رابطه میان ساختارهای سیاسی، دولت، جامعه و رفتار شهروندان را بررسی میکنند و نشان میدهند که شکلگیری دموکراسی یا آزادی سیاسی فرایندی ساده و خودکار نیست. همچنین هر دو کتاب به این موضوع توجه دارند که رابطه شهروندان و گروههای اجتماعی با دولت میتواند بر مسیر تحولات سیاسی تأثیر بگذارد و برای درک اقتدارگرایی و دموکراسی باید این روابط را با دقت بررسی کرد.
شباهتها با کتاب طبقه متوسط خودکامه:
- بررسی رابطه میان دولت و جامعه
- بررسی عوامل مؤثر بر آزادی و دموکراسی
- تحلیل سازوکارهای اقتدارگرایی
- نقش گروههای اجتماعی در تحولات سیاسی
- اهمیت ساختارهای سیاسی و اقتصادی
- بررسی تعادل میان قدرت دولت و جامعه
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «طبقه متوسط خودکامه» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر با نگاهی تحلیلی و پژوهشمحور به رابطه دولت، جامعه و دموکراسی میپردازند و تلاش میکنند دلایل شکلگیری یا تضعیف آزادی سیاسی را توضیح دهند. با این حال، «راه باریک آزادی» دامنهای گستردهتر دارد و با استفاده از نمونههایی از دورهها و جوامع مختلف، مفهوم آزادی و شرایط حفظ آن را بررسی میکند؛ بنابراین برای خوانندگانی که از تحلیلهای سیاسی، تاریخی و اقتصادی درباره دموکراسی و اقتدارگرایی لذت میبرند، انتخابی جذاب و مکمل خواهد بود.
- نظم و زوال سیاسی اثر فرانسیس فوکویاما
کتاب «نظم و زوال سیاسی» (Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy) اثر فرانسیس فوکویاما پژوهشی گسترده درباره شکلگیری نهادهای سیاسی مدرن، دولت، حاکمیت قانون، پاسخگویی سیاسی و عواملی است که میتوانند به تقویت یا تضعیف نظم سیاسی منجر شوند. فوکویاما در این اثر روند تحول نهادهای سیاسی را در جوامع مختلف بررسی میکند و به رابطه میان دولت قدرتمند، حاکمیت قانون و پاسخگویی دموکراتیک میپردازد. این کتاب با «طبقه متوسط خودکامه» شباهتهای مهمی دارد؛ هر دو کتاب به سازوکارهای شکلگیری و تداوم نظامهای سیاسی، رابطه دولت و جامعه و عوامل مؤثر بر دموکراسی و اقتدارگرایی توجه میکنند. در حالی که روزنفلد مشخصاً نقش وابستگی اقتصادی طبقه متوسط به دولت را در کاهش تقاضا برای دموکراسی بررسی میکند، فوکویاما با نگاهی گستردهتر به اهمیت نهادهای سیاسی و رابطه میان دولت، قانون و جامعه میپردازد.
شباهتها با کتاب طبقه متوسط خودکامه:
- بررسی رابطه دولت و جامعه
- پرداختن به شکلگیری و تحول نهادهای سیاسی
- توضیح دموکراسی و اقتدارگرایی
- پرداختن به نقش ساختارهای دولتی در رفتار سیاسی
- بررسی توسعه سیاسی و ثبات سیاسی
- بررسی عوامل مؤثر بر زوال سیاسی
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «طبقه متوسط خودکامه» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر با رویکردی تحلیلی به مسائل مهم سیاست تطبیقی، دولت و دموکراسی میپردازند و به خواننده کمک میکنند رابطه میان ساختارهای سیاسی و رفتار گروههای اجتماعی را بهتر درک کند. «نظم و زوال سیاسی» همچنین دامنهای گستردهتر دارد و با بررسی تاریخی تحول نهادهای سیاسی، تصویری جامعتر از چگونگی شکلگیری دولت مدرن و عوامل مؤثر بر عملکرد یا زوال آن ارائه میدهد؛ بنابراین برای علاقهمندان به کتابهای علوم سیاسی، دموکراسی و اقتدارگرایی، اثری مکمل و خواندنی خواهد بود.
سخن پایانی
کتاب «طبقه متوسط خودکامه» اثر برین روزنفلد، پژوهشی متفاوت درباره یکی از پرسشهای مهم علوم سیاسی است: آیا گسترش طبقه متوسط الزاماً به افزایش تقاضا برای دموکراسی منجر میشود؟ پاسخ کتاب به این پرسش ساده نیست و دقیقاً همین نکته یکی از نقاط قوت آن به شمار میرود. روزنفلد نشان میدهد که طبقه متوسط را نمیتوان یک گروه اجتماعی یکپارچه دانست و رابطه اقتصادی افراد با دولت میتواند در شکلگیری نگرشها و رفتارهای سیاسی آنان اهمیت داشته باشد.
یکی دیگر از ویژگیهای مثبت اثر، تکیه بر شواهد تجربی متنوع است. نویسنده با استفاده از دادههای پیمایشی، بررسی رفتار اعتراضی، مصاحبه و مطالعات میدانی، تلاش میکند استدلال خود را به شواهد قابل بررسی متصل کند. همین ویژگی باعث شده است تا این کتاب در میان پژوهشگران حوزه سیاست تطبیقی، دموکراسی و اقتدارگرایی مورد توجه قرار بگیرد. اثر همچنین موفق شده است جوایز مهمی دریافت کند.
در مجموع، مطالعه این کتاب فرصتی برای عبور از برداشتهای ساده درباره رابطه توسعه و دموکراسی و ورود به بحثی دقیقتر درباره منافع اقتصادی، وابستگی به دولت و رفتار سیاسی شهروندان است. همچنین «طبقه متوسط خودکامه» برای دانشجویان علوم سیاسی، پژوهشگران اقتصاد سیاسی و علاقهمندان به دموکراسی و حکومتهای اقتدارگرا، اثری تحلیلی و قابل تأمل محسوب میشود. این کتاب به خواننده یادآوری میکند که برای فهم مسیر سیاسی یک جامعه، نباید به رشد اقتصادی یا افزایش اندازه طبقه متوسط نگاه کرد؛ بلکه باید پرسید این طبقه چگونه شکل گرفته، چه رابطهای با دولت دارد و چه هزینهها و منافعی در برابر تغییر سیاسی پیش روی اعضای آن قرار میگیرد.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
تا به امروز، هیچ پژوهش مقایسهای در حوزه علوم سیاسی تلاش نکرده است که این دیدگاههای متضاد درباره نقش طبقه متوسط ــ بهعنوان نیروی ثبات اجتماعی و بهعنوان کارگزار تغییر و گذار به دموکراسی ــ را با یکدیگر تلفیق کند.
این موضوع از اهمیت و فوریت قابل توجهی برخوردار است. انقلابهای مدنی در دورههای اخیر گذار به دموکراسی بهطور فزایندهای به یک قاعده تبدیل شدهاند. به نظر میرسد که خودِ واقعیت بسیج تودهای در دوره گذار، و همچنین ماهیت آن، تأثیر ماندگاری بر کیفیت دموکراسی پس از گذار دارد. اگرچه این قیامهای مردمی اغلب بهعنوان انقلابهای طبقه متوسط شناخته میشوند، اما درک ما از ترکیب جمعیتی شرکتکنندگان و همچنین انگیزههای آنها همچنان محدود باقی مانده است. علاوه بر این، اگرچه نقش طبقات متوسط در قیامهای تودهای علیه اقتدارگرایی در طول زمان و مکان متفاوت بوده است، اما هیچ اجماع روشنی برای توضیح این الگوها شکل نگرفته است. اعتراضات اخیر در سراسر جهان، اهمیت حیاتی درک چگونگی شکلگیری ترجیحات دموکراتیک شهروندان در رژیمهای خودکامه را نشان میدهد و به این ترتیب، منابع فشار تودهای برای تغییر سیاسی را آشکار میسازد.