کتاب «اوستا» با تألیف و گردآوریِ ابراهیم پور داود برجستهترین ایرانشناسان ایرانی و از مهمترین پژوهشگران اوستاشناسی و جیمز دارمستتر (James Darmesteter) ایرانشناس، زبانشناس و خاورشناس فرانسوی میراث فرهنگی بازماندهٔ ایرانیان پیش از اسلام است که نخستین ترجمهٔ مهم اروپایی آن در سال ۱۷۷۱ منتشر شد.
این اثر جاودان و کتاب دینی ایرانیان باستان قرنها دور از دسترس توسط پارسیان هندوستان حفظ و نگهداری شد تا عاقبت به محافل علمی اروپا راه پیدا کرد. آنکتیل دو پرون در قرن هجدهم با سفر به هند و یادگیری زبان فارسی و متون اوستایی، آن را به محافل علمی اروپا معرفی کرد. پس از او، پژوهشگرانی مانند برنوف مطالعات اوستایی را گسترش دادند و این حوزه به یک رشته علمی در اروپا تبدیل شد. در ایران نیز ابراهیم پورداود با مطالعه پژوهشهای اروپاییان و صرف سالها برای بررسی، ترجمه و تفسیر اوستا، کوشید ترجمهای علمیتر و دقیقتر از این متون ارائه کند.
نخستین اثری که پور داوود از مجموعه اوستای خود به چاپ رساند ترجمهٔ گاثاها (گاتها) هست که نخستینبار در ۱۳۰۴ در بمبئی در سلسله انتشارات انجمن زرتشتیان ایرانی بمبئی منتشر شد.
دربارهٔ کتاب
کتاب «اوستا» مجموعهای از متون دینی و آیینی زرتشتی است که بخشهای گوناگونی مانند گاتاها، یشتها، ویسپرد، وندیداد و یسنا را در برمیگیرد. این بخشها از نظر موضوع، سبک و قدمت یکسان نیستند و در دورههای مختلف شکل گرفتهاند. در میان آنها، گاتاها جایگاهی ویژه دارند و به زرتشت نسبت داده میشوند. یسنا نیز یکی از بخشهای اصلی مجموعه است و گاتاها در ساختار آن قرار گرفتهاند. بنابراین ما در «اوستا» با مجموعهای از سرودها، نیایشها، آیینها، قوانین و مطالب مرتبط با جهانبینی زرتشتی مواجه هستیم.
گاتاها: شامل سرودههای منسوب به زرتشت میشود از کهنترین بخشهای اوستا به شمار میرود.
یشتها: مجموعهای از سرودههای نیایشی و ستایشی مربوط به ایزدان و نیروهای مینوی در آیین زرتشتی است.
ویسپرد: مجموعهای از نیایشها و متون آیینی که در کنار یسنا خوانده میشوند.
وندیداد: متنی درباره احکام و مقررات دینی، پاکیزگی، گناهان و شیوههای مقابله با آلودگیها و برخی امور آیینی است.
یسنا: یکی از اصلیترین بخشهای اوستا که متون نیایشی و آیینی را دربرمیگیرد و گاتاها نیز درون آن قرار دارند.
نکته جالب این است که گاتاها از نظر ساختاری بخشی از یسنا هستند؛ بنابراین بخشهای مختلف سنت اوستایی در قالب مجلدات جداگانه منتشر شده است. موضوعات مطرحشده در اوستا گستره قابل توجهی دارند. مفاهیمی مانند راستی، دروغ، نیکی، بدی، پاکی، نیایش، نظم اخلاقی و مسئولیت فردی در بخشهای مختلف آن دیده میشوند. در کنار این مفاهیم، عناصر اسطورهای و آیینی نیز جایگاه مهمی دارند و به خواننده کمک میکنند با بخشی از ساختار فکری و دینی ایرانیان باستان آشنا شود.
ترجمه و تفسیر متون اوستایی به دلیل قدمت، دشواری زبان و تفاوت میان نسخهها و سنتهای تفسیری، کاری تخصصی و پیچیده است. جیمز دارمستتر، ایرانشناس فرانسوی، ترجمه فرانسوی خود را با عنوان (Le Zend-Avesta) همراه با توضیحات تاریخی و زبانشناختی منتشر کرد. این مجموعه در سالهای ۱۸۹۲ و ۱۸۹۳ در سه جلد انتشار یافت و بخشهایی مانند یسنا و ویسپرد، وندیداد، یشتها و خردهاوستا را پوشش میداد. در ایران نیز ابراهیم پورداود سالها از عمر خود را به مطالعه، ترجمه و تفسیر «اوستا» اختصاص داد و نقش مهمی در شناساندن فرهنگ و زبان ایران باستان به خوانندگان فارسیزبان داشت.
ویژگیهای برجستهٔ کتاب
«اوستا» مجموعهای باارزش در حوزهٔ ادبیات دینی، ایرانشناسی، زبانهای باستانی و تاریخ فرهنگ ایران است. اهمیت آن در این است که خواننده فارسیزبان را با متونی روبهرو میکند که برای شناخت جهان فکری ایران باستان اهمیت فراوان دارند و در عین حال، نام دو چهره مهم در تاریخ اوستاشناسی را به یکدیگر پیوند میدهد. ترجمه دارمستتر با رویکرد تاریخی و فیلولوژیک شکل گرفته بود و پورداود نیز با تکیه بر مطالعات گسترده خود، ترجمه و تفسیر فارسی اوستا را دنبال کرد. ویژگیهای برجستهٔ این کتاب عبارتاند از:
- اهمیت تاریخی و فرهنگی: «اوستا» یکی از مهمترین منابع برای مطالعه فرهنگ و اندیشه ایران باستان است. مطالعه آن میتواند تصویری از بخشی از باورها، آیینها و مفاهیم اخلاقی جامعه ایرانی در دورههای کهن به دست دهد و برای کسانی که به تاریخ پیش از اسلام ایران علاقه دارند، منبعی ارزشمند باشد.
- اهمیت زبانشناختی: زبان اوستایی یکی از زبانهای کهن ایرانی است و بررسی متون آن برای شناخت تحول زبانهای ایرانی اهمیت دارد. ترجمهها و شرحهای پژوهشی به خواننده کمک میکنند بدون نیاز به تسلط بر زبان اوستایی، با محتوای این متون و برخی ظرایف آنها آشنا شود.
- اهمیت بخش گاتاها: گاتاها از قدیمیترین و مهمترین بخشهای اوستا هستند و به زرتشت نسبت داده میشوند. این سرودهها از نظر زبانی و محتوایی جایگاه ویژهای دارند و مفاهیمی مانند راستی، انتخاب اخلاقی و رابطه انسان با امر الهی را مطرح میکنند.
- گستردگی موضوعات: در بخشهای مختلف «اوستا» میتوان با سرودهای آیینی، اسطورهها، قوانین دینی، مفاهیم اخلاقی و روایتهای مرتبط با جهانبینی زرتشتی مواجه شد. همین تنوع، اوستا را به منبعی چندوجهی برای مطالعه تبدیل کرده است.
این کتاب مناسب چه کسانی است؟
- علاقهمندان به تاریخ ایران باستان و دوره پیش از اسلام.
- کسانی که به آیین زرتشتی و تاریخ ادیان علاقه دارند.
- دانشجویان و پژوهشگران ایرانشناسی و زبانهای باستانی ایران.
- علاقهمندان به اسطورهشناسی ایرانی.
- کسانی که درباره فرهنگ و ادبیات ایران باستان مطالعه میکنند.
- پژوهشگران حوزه زبانشناسی تاریخی و زبانهای ایرانی.
- خوانندگانی که به گاتاها، یشتها، یسنا و دیگر بخشهای اوستا علاقهمندند.
- افرادی که میخواهند منابع اصلیتری برای شناخت جهان فکری ایران باستان مطالعه کنند.
چرا کتاب «اوستا» را بخوانیم؟
- برای شناخت یکی از پایههای فرهنگ ایران باستان: مطالعهٔ «اوستا» راهی برای آشنایی با بخشی از میراث فکری و دینی ایرانیان در دوران باستان است. بسیاری از مفاهیمی که در این متون دیده میشوند، در شکلگیری شناخت ما از جهانبینی زرتشتی و تاریخ فرهنگی ایران اهمیت دارند. خواندن این مجموعه امکان مواجهه با متنی را فراهم میکند که خود از مهمترین منابع مطالعه این سنت فکری است.
- برای آشنایی با اندیشه زرتشتی: اگر درباره زرتشت و آموزههای منسوب به او مطالعه کرده باشید، گاتاها و دیگر بخشهای اوستا اهمیت ویژهای پیدا میکنند. در این متون میتوان با مفاهیمی درباره راستی، انتخاب اخلاقی، نیکی و بدی و مسئولیت فردی مواجه شد. مطالعه این مفاهیم در متن اصلیِ ترجمهشده کمک میکند تصویر دقیقتری از این سنت دینی شکل بگیرد.
- برای مطالعه تاریخ زبان و ادبیات ایران: «اوستا» از دیدگاه زبانشناختی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. زبان اوستایی یکی از زبانهای باستانی ایران است و بررسی آن برای شناخت تاریخ زبانهای ایرانی ارزشمند است. از این منظر، این مجموعه میتواند برای دانشجویان و علاقهمندان به زبانشناسی تاریخی نیز جذاب باشد.
- برای شناخت اسطورهها و آیینهای ایرانی: بخشهایی از «اوستا» حاوی روایتها، شخصیتها، موجودات مینوی و آیینهایی هستند که برای شناخت اسطورهشناسی ایران اهمیت دارند. مطالعه این مطالب میتواند به درک بهتر ریشههای برخی مفاهیم و تصویرهای اسطورهای در فرهنگ ایرانی کمک کند و ارتباط میان دین، اسطوره و آیین را روشنتر سازد.
کتاب «اوستا» را باید خواند چون فرصتی برای آشنایی مستقیمتر با یکی از مهمترین میراثهای مکتوب و دینی ایران باستان است؛ اثری که در کنار ارزش دینی، از نظر تاریخی، زبانشناختی، اسطورهشناختی و فرهنگی نیز اهمیت دارد. مطالعه آن کمک میکند مفاهیمی مانند راستی، نیکی، پاکی و مسئولیت اخلاقی را در چارچوب جهانبینی زرتشتی بهتر بشناسیم و با بخشی از ادبیات و اندیشه ایران پیش از اسلام آشنا شویم. وجود ترجمه و تفسیر پژوهشگرانی مانند پورداود و دارمستتر نیز مسیر مطالعه را برای مخاطبی که با زبان اوستایی آشنایی تخصصی ندارد، هموارتر میکند.
دربارهٔ نویسندگان
ابراهیم پورداود در ۲۰ بهمن ۱۲۶۴ در رشت متولد شد و در ۲۶ آبان ۱۳۴۷ در تهران درگذشت. او ایرانشناس، اوستاشناس، پژوهشگر فرهنگ ایران باستان و استاد دانشگاه تهران بود و بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه زبان اوستایی، دین زرتشتی و متون ایران باستان اختصاص داد. پورداود از نخستین پژوهشگران ایرانی بود که به شکل جدی و گسترده به ترجمه و تفسیر اوستا پرداخت و نقش مهمی در گسترش مطالعات ایران باستان در ایران داشت. مسیر علمی پورداود از علاقه به زبان و ادبیات آغاز شد و بعدها به مطالعه جدیتر ایران باستان و متون اوستایی انجامید. او در طول زندگی علمی خود آثار و پژوهشهای متعددی درباره فرهنگ، زبان و تاریخ ایران باستان منتشر کرد و به یکی از چهرههای اثرگذار در حوزه ایرانشناسی تبدیل شد.
جیمز دارمستتر ایرانشناس، زبانشناس و خاورشناس فرانسوی بود که در ۲۸ مارس ۱۸۴۹ در شاتو-سلن در لورن متولد شد و در ۱۹ اکتبر ۱۸۹۴ در مزون-لافیت درگذشت. او از برجستهترین پژوهشگران اروپایی در زمینه زبانها و ادیان ایران بود و مطالعاتش بهویژه بر زبان اوستایی و دین زرتشتی تمرکز داشت. دارمستتر در مدرسهٔ مطالعات عالی پاریس تحصیل کرد و بعدها به تدریس زبانهای ایرانی و فعالیت علمی در مؤسسات مهم فرانسه پرداخت. مهمترین اثر او در حوزه اوستاشناسی، (Le Zend-Avesta: Traduction nouvelle avec commentaire historique et philologique) است که در سه جلد در سالهای ۱۸۹۲ و ۱۸۹۳ منتشر شد. دارمستتر در سال ۱۸۸۵ به کرسی زبانها و ادبیات فارسی در Collège de France رسید و تا پایان عمر به پژوهش و تدریس در زمینه مطالعات ایرانی ادامه داد.
معرفی کتابهای مشابه
اگر از مطالعهٔ «اوستا» لذت بردهاید و به دنبال آثار مشابه میگردید، بهتر است ابتدا مشخص کنید کدام جنبه از این مجموعه برای شما جذابتر بوده است؛ اگر به تاریخ ادیان علاقه دارید، سراغ پژوهشهایی درباره زرتشت و ادیان ایران باستان بروید؛ اگر اسطورهها برایتان جذابتر بودهاند، کتابهای مربوط به اسطورهشناسی ایرانی انتخاب مناسبتری هستند و اگر زبان و ادبیات کهن توجه شما را جلب کرده است، آثار مربوط به زبان اوستایی، پهلوی و متون ایران باستان را انتخاب کنید. در ادامه چند اثر جذاب در این زمینه به شما معرفی کردهایم.
- آخرین سفر زرتشت اثر فرهاد کشوری
کتاب «آخرین سفر زرتشت» اثر فرهاد کشوری رمانی تاریخی و اسطورهای است که خواننده را به فضای ایران باستان و روزگار زرتشت میبرد. نویسنده در این اثر با تکیه بر عناصر تاریخی، فرهنگی و اسطورهای، روایتی داستانی از زرتشت و جهان پیرامون او میسازد و به موضوعاتی مانند باورهای دینی، آیینهای کهن و تحولات اجتماعی آن دوره میپردازد. این اثر با کتاب «اوستا» پیوندهایی موضوعی دارد و هر دو، خواننده را با نامها، باورها، آیینها و مفاهیم مرتبط با سنت زرتشتی و ایران باستان مواجه میکنند.
شباهتها با کتاب اوستا:
- پرداختن به زرتشت و میراث فکری او
- حضور مفاهیم و باورهای آیین زرتشتی
- بازتاب فرهنگ و جهانبینی ایران باستان
- توجه به اسطورهها و روایتهای کهن ایرانی
- آشنایی با فضای تاریخی و دینی دوران زرتشت
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «اوستا» لذت خواهید بُرد، چون با روایتی داستانی و جذاب، دریچهای به جهان زرتشت، اسطورههای ایرانی و باورهای کهن باز میکند و برای علاقهمندان به تاریخ، ادبیات و فرهنگ ایران باستان تجربهای متفاوت و خواندنی رقم میزند.
- اسطورههای ایرانی اثر وستا سرخوش کرتیس
کتاب «اسطورههای ایرانی» اثر وستا سرخوش کرتیس (Vesta Sarkhosh Curtis) اثری پژوهشی و خواندنی درباره اسطورهها، باورها و روایتهای کهن ایران است که ریشههای فرهنگی و دینی این سرزمین را بررسی میکند. این کتاب از نظر موضوعی شباهت زیادی به کتاب اوستا دارد؛ زیرا هر دو اثر به جهان اسطورهای ایران باستان، ایزدان و شخصیتهای اساطیری، آیینها و باورهای زرتشتی و روایتهای کهن ایرانی توجه دارند و میتوانند شناخت خواننده را از میراث فرهنگی ایران عمیقتر کنند.
شباهتها با کتاب اوستا:
- پرداختن به اسطورههای ایران باستان
- بررسی باورها و آیینهای زرتشتی
- معرفی ایزدان و شخصیتهای اساطیری
- توجه به روایتها و متون کهن ایرانی
- بازتاب جهانبینی و فرهنگ ایران باستان
- بررسی ریشههای اساطیری و دینی فرهنگ ایرانی
از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «اوستا» لذت خواهید بُرد، چون با زبانی جذاب و رویکردی پژوهشی، شما را با بخش مهمی از اسطورهها و باورهای ایران باستان آشنا میکند و برای علاقهمندان به اوستا، اساطیر ایرانی، زرتشت و تاریخ فرهنگ ایران میتواند مکملی ارزشمند و خواندنی باشد.
سخن پایانی
در میان آثاری که برای شناخت گذشته فرهنگی و دینی ایران اهمیت دارند، کمتر متنی را میتوان یافت که به اندازه کتاب «اوستا» با تاریخ، زبان، آیین و جهانبینی ایرانیان باستان پیوند خورده باشد. این کتاب که مجموعهای از متون دینی زرتشتی است، در طول قرنها دستخوش تغییرات تاریخی، زبانی و انتقال شفاهی و مکتوب شده و بخشهایی از آن تا امروز باقی مانده است. این اثر برای شناخت زبانهای ایرانی باستان، اسطورهها، آیینها، مفاهیم اخلاقی و بخشی از فرهنگ ایران پیش از اسلام نیز منبعی بسیار مهم به شمار میرود. در نسخه مورد بحث، نام دو پژوهشگر برجسته یعنی ابراهیم پورداود و جیمز دارمستتر در کنار یکدیگر قرار گرفته است؛ دو چهرهای که هر یک در دورهای متفاوت، سهم مهمی در شناخت و ترجمه متون اوستایی داشتهاند.
این مجموعه برای شناخت دین زرتشت اهمیت دارد، اما در عین حال منبعی مهم برای بررسی زبانهای ایرانی باستان، اسطورهشناسی، تاریخ فرهنگ و ادبیات کهن ایران نیز محسوب میشود. همین چندوجهی بودن باعث شده است که اوستا طی قرنها همچنان مورد توجه پژوهشگران قرار داشته باشد. ترجمه و پژوهش درباره این متون نیز خود تاریخچهای طولانی دارد. جیمز دارمستتر در فرانسه با انتشار کتابِ خود در مورد «اوستا» و ارائه توضیحات تاریخی و فیلولوژیک، سهم مهمی در مطالعات علمی اوستا داشت. مجموعه او در سالهای ۱۸۹۲ و ۱۸۹۳ در سه جلد منتشر شد و ساختار آن بخشهایی از یسنا و ویسپرد، وندیداد، یشتها و خردهاوستا را دربرمیگرفت.
در سوی دیگر، ابراهیم پورداود یکی از مهمترین چهرههای ایرانی در حوزه اوستاشناسی بود و تلاشهای او نقش مهمی در معرفی فرهنگ و زبان ایران باستان به جامعه فارسیزبان داشت. بنابراین مطالعه این مجموعه را میتوان هم سفری به بخشی از میراث کهن ایران دانست و هم میتوان آن را فرصتی برای آشنایی با مسیر طولانی پژوهش و ترجمه متون اوستایی در نظر گرفت. برای علاقهمندان به ایران باستان، تاریخ ادیان، اسطورهشناسی و زبانهای کهن، این اثر میتواند جایگاه ویژهای در کتابخانه شخصی داشته باشد.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
۱ ای مزدا، کشور نیک گرانبها مثل قسمت پارسای راستی به کسی داده شود که با غیرت نیکوترین اعمال بهجای آورد. اینک خواستاریم که دارای چنین قسمتی شویم.
۲ ای مزدا، پیش از همه مرا اطمینان بخش از کشور جاودانی خویش و از کشور راستی و آن آرمتی این کشورهای پُرمنفعت را بهواسطه منش پاک به کسانی ارزانی دارید که عبادت کنند.
۳ ای اهورا و ای اشا به کسانی گوش دهید که در کردار و گفتارشان به سخنانتان گوش دوخته و به منش پاک تکیه دادهاند، به کسانی که تو خود نخستین آموزگار آنانی، ای مزدا.
۴ کجاست پاداش رنجکشیدگان؟ کجاست عفو برای گناهکاران؟ در کجا به راستی رسند؟ در کجا آرمتی مقدس را بینند؟ در آنجایی که کشور جاودانی توست، ای مزدا.
۵ پس از اینها از تو میپرسم آیا برزیگر درستکار و هوشمند از راستی خویش به نعمت جاودانی خواهد رسید، اگر او همان کسی را که داور درست و هوشیار از او سخن داشت و از پاداش و سزایش آگاه ساخت عبادت کند؟
۶ مزدا، پس از سرآمدن زندگانی در روز واپسین، در کشور جاودانی خود آنچه نیک و نغز است به آن کسی بخشد که خشنودی او را بهجای آورد، همچنین زشتکردار را که از او نافرمانبرداری نمود به سزا رساند.