بنیاد ما بعدالطبیعه اخلاق

اگر قرار باشد یکی از مهم‌ترین پرسش‌های فلسفه را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید بتوان گفت چه چیزی یک عمل را واقعاً اخلاقی می‌کند؟ آیا نتیجه خوب یک رفتار برای اخلاقی بودن آن کافی است؟ آیا نیت انسان اهمیت دارد؟ آیا اخلاق مجموعه‌ای از قوانین بیرونی است که باید از آن‌ها پیروی کنیم، یا اصلی در خود عقل انسان وجود دارد که می‌تواند راهنمای رفتار او باشد؟ امانوئل کانت در این کتاب به سراغ همین پرسش‌های بنیادی می‌رود و تلاش می‌کند اصولی را بیابد که بتوان بر اساس آن‌ها اعتبار اخلاق را مستقل از منافع، تمایلات و پیامدهای اعمال توضیح داد.

این نخستین اثر بنیادین کانت در حوزه اخلاق است که آن را در سن نسبتاً بالای ۶۱ سالگی، و پس از تدوین فلسفه نظری خود در کتاب «نقد عقل محض» (Critique of Pure Reason) منتشر کرد. کانت در این اثر به دنبال پی‌ریزی فلسفه اخلاقی است که صرفاً بر ملاحظات عقل محض استوار باشد؛ فلسفه‌ای که اصول آن نه از یک جهان‌بینی مابعدالطبیعی و نه از تجربه (که متأثر از عوامل اتفاقی و مشروط است) گرفته شده باشد.

کتاب «بنیاد مابعدالطبیعهٔ اخلاق» با مفهوم ارادهٔ نیک آغاز می‌شود. از نظر کانت، بسیاری از صفاتی که در زندگی انسانی ارزشمند به شمار می‌روند، مانند هوش، شجاعت، استعداد یا حتی سعادت، به‌خودی‌خود خیر مطلق نیستند؛ زیرا می‌توانند در شرایطی در خدمت اهداف نادرست قرار گیرند. آنچه بدون قید و شرط خیر است، اراده نیک است. ارزش اخلاقی نیز صرفا به نتیجه عمل وابسته نیست، بلکه به اصلی مربوط می‌شود که انسان بر اساس آن تصمیم به عمل می‌گیرد. از همین‌رو، کانت میان عملی که صرفا با تکلیف سازگار است و عملی که از روی تکلیف انجام می‌شود تفاوت می‌گذارد. در حالت دوم، منشأ عمل احترام به قانون اخلاقی است.

کانت از مفهوم تکلیف به مفهوم قانون اخلاقی و سپس به امر مطلق می‌رسد. امر مطلق برخلاف فرمان‌های مشروط، به هدف یا نتیجه‌ای خاص وابسته نیست؛ بلکه بدون قید و شرط الزام‌آور است. انسان اخلاقی باید بتواند اصل عمل خود را چنان اراده کند که بتوان آن را قانونی همگانی دانست. به این ترتیب، اخلاق از خواسته‌ها و منافع شخصی فراتر می‌رود و به معیاری تبدیل می‌شود که هر انسان عاقل باید بتواند آن را برای خود و دیگران معتبر بداند. کانت برای توضیح این اصل، نمونه‌هایی مانند خودکشی، وعده دروغین، پرورش استعدادها و کمک به دیگران را بررسی می‌کند. در ادامه، کانت صورت دیگری از امر مطلق را مطرح می‌کند که بر ارزش انسان و دیگر موجودات عاقل تأکید دارد. 

یکی از مفاهیم اساسی کتاب خودآیینی اراده است. از دید کانت، انسان هنگامی به‌صورت اخلاقی عمل می‌کند که اصل اراده او از قانون عقلانی سرچشمه بگیرد، نه از میل، منفعت، ترس، پاداش یا هدفی بیرونی. نقطه مقابل خودآیینی، دگرآیینی است؛ یعنی زمانی که اراده، مبنای الزام خود را در چیزی غیر از قانون اخلاقی جست‌وجو می‌کند. از این منظر، اخلاق و آزادی ارتباطی جدایی‌ناپذیر پیدا می‌کنند: موجود عاقل، در مقام موجودی آزاد، خود را تابع قانونی می‌داند که عقل او آن را به‌عنوان قانون اخلاقی می‌شناسد. ساختار کتاب «بنیاد مابعدالطبیعهٔ اخلاق» نیز بر اساس همین حرکت استدلالی شکل گرفته است. 

«بنیاد مابعدالطبیعهٔ اخلاق» یکی از مهم‌ترین نوشته‌های امانوئل کانت در زمینهٔ فلسفه اخلاق است. کانت این اثر را به‌عنوان زمینه و مبنایی برای تدوین فلسفه‌ای نظام‌مند درباره اخلاق نوشت و در آن تلاش کرد اصل عالی اخلاق را بدون تکیه بر تجربه، منفعت شخصی یا پیامدهای اعمال توضیح دهد. ساختار کتاب از یک پیش‌گفتار و سه بخش اصلی تشکیل شده است و استدلال کانت به‌تدریج از فهم متعارف اخلاق آغاز می‌شود و به بررسی عقل عملی و آزادی اراده می‌رسد. اهمیت اثر در شیوه‌ای است که کانت تلاش می‌کند نشان دهد الزام اخلاقی چگونه می‌تواند از عقل و خودآیینی انسان سرچشمه بگیرد. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

علاقه‌مندان به فلسفه اخلاق و آثار امانوئل کانت.

دانشجویان و پژوهشگران فلسفه.

دانشجویان علوم انسانی و اجتماعی.

علاقه‌مندان به فلسفه مدرن، اخلاق و مسئولیت فردی.

علاقه‌مندان به مفهوم آزادی و خودآیینی.

کسانی که به آثار کلاسیک فلسفی علاقه‌مندند.

خوانندگان علاقه‌مند به تفکر انتقادی و استدلال فلسفی.

پژوهشگرانی که درباره نظریه‌های وظیفه‌گرایانه اخلاق مطالعه می‌کنند.

کتاب «بنیاد مابعدالطبیعهٔ اخلاق» فرصتی برای مواجهه مستقیم با یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌های اخلاقی در تاریخ فلسفه فراهم می‌کند. کانت در این اثر تلاش می‌کند نشان دهد اخلاق را نمی‌توان بر پایه سود، میل، احساس یا نتیجه اعمال بنا کرد و برای الزام اخلاقی باید به ساختار عقلانی اراده توجه داشت. مطالعه این اثر همچنین به خواننده کمک می‌کند مفاهیمی مانند امر مطلق، تکلیف، آزادی، خودآیینی، اراده نیک و کرامت انسان را در چارچوبی منسجم بشناسد و با یکی از مهم‌ترین مسیرهای شکل‌گیری فلسفه اخلاق مدرن آشنا شود.

ایمانوئل کانت در سال 1724 به دنیا آمد و در سال 1804 درگذشت. او فیلسوف عالی‌قدر آلمانی بود که کتاب‌ها، رساله‌ها، مقالات و یادداشت‌های بسیاری نوشت. خانوادۀ کانت بر ارزش‌های مذهبی، فروتنی و تفسیر تحت‌اللفظی کتاب مقدس تأکید داشتند و برای همین آموزش‌های امانوئل جوان سخت و انضباطی بود و خانواده‌اش بر آموزش‌های لاتین و مذهبی بیش از ریاضیات و علوم تأکید داشتند. کانت از همان سن کم استعداد زیادی برای یادگیری نشان داد. او ابتدا در کالج Fridericianum  ثبت‌نام کرد و در پایان تابستان 1740 از آن‌جا فارغ‌التحصیل شد. در سال 1740 زمانی که شانزده ساله بود، در دانشگاه کانیسبرگ ثبت‌نام کرد و تمام حرفۀ خود را در آنجا گذراند. 

او فلسفۀ گوتفرید لایبنیتس و کریستین ولف را زیر نظر مارتین کناتزن مطالعه کرد. مارتین کناتزن کانت را با ریاضی فیزیک جدید آیزاک نیوتن آشنا کرد. آثار جامع و نظام‌مند کانت در معرفت‌شناسی، متافیزیک، اخلاق و زیبایی‌شناسی او را به یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌ها در فلسفۀ مدرن غرب تبدیل کرد. او در تلاش برای مقابله با آموزه‌های فلسفی شک‌گرایی کتاب سنجش خرد ناب را نوشت و این اثر، معروف‌ترین اثر او بود. کانت در سال‌های آخر عمرش زندگی بسیار منظمی داشت طوری که همسایه‌هایش اظهار می‌کردند ساعت‌هایشان را با پیاده‌روی‌های روزانۀ او تنظیم می‌کنند. او هرگز ازدواج نکرد اما ظاهراً زندگی اجتماعی پرباری داشته است. او معلمی محبوب بود و حتی قبل از شروع آثار عمدۀ فلسفی‌اش، نویسنده‌ای نسبتاً موفق محسوب می‌شد.

اگر از مطالعهٔ «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» لذت برده‌اید و به دنبال آثار مشابه می‌گردید، بهتر است هنگام انتخاب کتاب به نوع پرسشی که در اثر کانت برایتان جذاب‌تر بوده است نیز توجه کنید. اگر به اخلاق وظیفه‌گرا، قانون اخلاقی و مسئولیت فردی علاقه‌مند شده‌اید، آثار دیگر کانت و نوشته‌های فیلسوفانی که با نظریه او وارد گفت‌وگو شده‌اند، انتخاب‌های مناسبی هستند. اگر مفهوم نتیجه و پیامد عمل برایتان جالب‌تر بوده است، مطالعهٔ آثاری که به اخلاق پرداخته‌اند می‌تواند دیدگاهی متفاوت در اختیارتان قرار دهد. همچنین اگر بیشتر به مفهوم فضیلت، منش اخلاقی و زندگی خوب علاقه پیدا کرده‌اید، آثار کلاسیک فلسفه اخلاق مانند نوشته‌های ارسطو مسیر متفاوتی را پیش روی شما قرار می‌دهند. در ادامه چند اثر مهم و متفاوت در این زمینه به شما معرفی کرده‌ایم.

کتاب «دریدا در متن» اثر عبدالکریم رشیدیان، با تمرکز بر بررسی مستقیم بیش از پنجاه اثر ژاک دریدا، مسیر شکل‌گیری اندیشه او، ساختارزدایی و نسبت اندیشه‌اش با مسائل فلسفی و اجتماعی را بررسی می‌کند. از این منظر، «دریدا در متن» و «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» هر دو خواننده را به مواجهه‌ای جدی با بنیان‌های اندیشه فلسفی دعوت می‌کنند؛ هرچند کانت در اثر خود به دنبال صورت‌بندی اصل عالی اخلاق و امر مطلق است، در حالی که کتاب رشیدیان اندیشه دریدا را از خلال خوانش متن‌های او و نقد سنت‌های فلسفی دنبال می‌کند.

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر به بررسی دقیق مفاهیم و استدلال‌های فلسفی پرداخته‌اند؛ با این تفاوت که کتاب کانت بر بنیان عقلانی اخلاق و اصل الزام اخلاقی متمرکز است، در حالی که «دریدا در متن» راهی گسترده برای شناخت اندیشه دریدا، ساختارزدایی و مواجهه او با مسائل فلسفی گوناگون پیش روی خواننده قرار می‌دهد.

کتاب «یا این یا آن» (Either/Or) اثر سورن کیرکگور از مهم‌ترین آثار این فیلسوف دانمارکی است که نخستین‌بار در سال ۱۸۴۳ منتشر شد و در دو جلد، تقابل میان شیوه زندگی زیبایی‌شناختی و زندگی اخلاقی را بررسی می‌کند. این اثر با «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» امانوئل کانت در توجه به انتخاب اخلاقی، مسئولیت فردی، نسبت میل و تکلیف و نقش اراده در شکل‌گیری زندگی اخلاقی شباهت‌هایی دارد؛ بااین‌حال، کیرکگور مسئله اخلاق را بیشتر از منظر تجربه و انتخاب فردی و تعهد به یک شیوه زندگی بررسی می‌کند، درحالی‌که کانت در پی صورت‌بندی اصلی عقلانی و جهان‌شمول برای اخلاق است.

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر خواننده را با پرسش‌های بنیادین درباره انتخاب، مسئولیت، اراده و زندگی اخلاقی مواجه می‌کنند؛ «یا این یا آن» این مسائل را در قالب تقابل میان دو شیوه زندگی و با زبانی ادبی و فلسفی دنبال می‌کند، درحالی‌که اثر کانت بنیان اخلاق را از منظر عقل عملی و الزام اخلاقی بررسی می‌کند.

کتاب «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» در نهایت تلاشی است برای پاسخ‌دادن به این پرسش که الزام اخلاقی از کجا می‌آید و چرا باید برای موجود عاقل معتبر باشد. کانت پاسخ خود را از اراده نیک آغاز می‌کند، از مفهوم تکلیف و ارزش اخلاقی عمل می‌گذرد و به امر مطلق، جهان‌شمولی قانون، انسان به‌عنوان غایت، خودآیینی، کرامت و آزادی می‌رسد. اهمیت کتاب در همین تلاش برای یافتن مبنایی عقلانی، ضروری و جهان‌شمول برای اخلاق است؛ مبنایی که اخلاق را از وابستگی به تمایلات و شرایط تجربی جدا می‌کند و آن را با عقل و آزادی انسان پیوند می‌دهد.

کانت خواننده را با پرسش‌هایی مواجه می‌کند که پاسخ ساده‌ای ندارند: چه چیزی یک عمل را اخلاقی می‌کند؟ آیا نیت از نتیجه مهم‌تر است؟ آیا می‌توان برای اخلاق قانونی جهان‌شمول پیدا کرد؟ آزادی چه ارتباطی با مسئولیت اخلاقی دارد؟ و چرا باید برای انسان ارزش ذاتی قائل شد؟ این پرسش‌ها باعث شده‌اند تا مطالعهٔ این کتاب به تمرینی جدی برای اندیشیدن تبدیل شود. این اثر را نمی‌توان مانند یک کتاب عمومی درباره اخلاق در زندگی روزمره خواند. متن کانت فشرده، استدلالی و اصطلاح‌محور است و در بسیاری از قسمت‌ها خواننده باید یک استدلال را مرحله‌به‌مرحله دنبال کند. بنابراین مطالعه آرام و دقیق آن معمولاً نتیجه بهتری از خواندن سریع کتاب دارد. 

خواننده‌ای که برای نخستین‌بار سراغ کانت می‌رود، ممکن است در برخورد اول با اصطلاحاتی مانند «امر مطلق»، «اراده نیک»، «خودآیینی»، «قانون اخلاقی» و «قلمرو غایات» با دشواری روبه‌رو شود. با این حال، زمانی که رابطه میان این مفاهیم روشن شود، ساختار استدلال کتاب نیز قابل‌فهم‌تر خواهد شد. به همین دلیل، انتخاب ترجمه مناسب و در صورت امکان استفاده از مقدمه یا شرحی معتبر می‌تواند تجربه مطالعه را آسان‌تر کند. در مطالعه آثار فلسفی کلاسیک، توجه به تعریف اصطلاحات و ارتباط آن‌ها با یکدیگر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یک واژه ممکن است در زبان روزمره معنایی متفاوت از معنای تخصصی آن در متن فلسفی داشته باشد.

از این رو، هرچند که آزادی [آنچنان] خاصیتی از اراده که وابسته به قوانین طبیعی باشد نیست، اما به همین دلیل [چندان هم] بی‌قانون نیست. بلکه باید [چون] علیتی باشد که مناسب با نوع ویژه‌ای از قوانین تغییرناپذیر عمل کند، چه در غیر این صورت ارادهٔ آزاد امری [بیهوده و] محال خواهد بود. ضرورت طبیعی عبارت است از وابستگی [یا دیگرهنجاری] علت‌های فاعلی، زیرا هر معلولی تنها بر حسب این قانون امکان‌پذیر است که چیز دیگری موجب شود تا علت فاعلی، علیت خود را اعمال کند. بنابراین آزادی اراده چه چیز دیگری جز استقلال [یا خودآیینی] ـ یعنی [همان] خاصیت اراده‌ای که نسبت به خودش [چون] یک قانون باشد ـ خواهد بود؟ اما این قضیه که اراده در هر عملش برای خود [حکم] قانونی را دارد، تنها بازگویندهٔ [این] اصل است که: بر طبق هیچ قاعده‌ای رفتار نکن جز آن [قاعده‌ای] که بتواند در عین حال خودش را برای موضوعش در مقام یک قانون عام قرار دهد. این به‌راستی، ضابطهٔ بایستهٔ تأکیدی و اصل اخلاق است. بنابراین، ارادهٔ آزاد و اراده‌ای که پیرو قوانین اخلاقی است، با یکدیگر یکسان‌اند.