مترجمان، خائنان

بحث اصلي من در اين گفتار تماس و مراوده ميان دو تمدن بزرگ مديترانه‌اي ــ تمدن مسيحي و تمدن اسلامي ــ از طريق مترجمان و ديلماج‌ها است. شايد بيجا نباشد که ابتدا به يکي چند تفاوت آشکار بين اين دو فرهنگ اشاره کنم. نياز به آموختن زبان‌هاي خارجي از ديرباز نزد مسيحيان احساس شده بود. مسيحيان زبان بومي‌شان هرچه بود اگر مي‌خواستند فاضل و تحصيل‌کرده به‌شمار روند مي‌بايست دو زبان باستاني ــ لاتيني و يوناني ــ و اگر مي‌خواستند متون مقدس‌شان را به زبان اصلي بخوانند دو زبان ديگر ــ عبراني و آرامي ــ بياموزند. از اين گذشته خودشان هم به زبان‌هاي متعدد صحبت مي‌کردند: رشيدالدين فضل‌الله، مورخ ايراني قرن چهاردهم، با شگفتي مي‌نويسد که «فرنگان بيست‌وپنج لغت سخن مي‌گويند و هيچ طايفه زبان طايفه? ديگر فهم نکند».