اسکندر و عیاران

در ميان قصه‌ها، نوع پهلواني آن البته توأم با چاشني حکايات عاشقانه و ماجراهاي عياري و پندارهاي جادويي از همه بيشتر خواستار داشته و دارد و در چهار قرن اخير مفصل‌ترين و پرتنوع‌ترين اين قصه‌ها اسکندرنامه تحرير نقالي است که خود مرحله‌اي از تکامل فن داستان‌پردازي را در سرزمين ما رقم مي‌زند، چنان‌که قهرمانان اين قصه را گاه مي‌توان با ولگرد ماجراجو و همه‌فن‌حريف داستان‌هاي پيکارسک اواخر قرونِ وسطاي اروپا مقايسه کرد و حتي مي‌توان مجموعاً اسکندرنامه تحرير نقالي را نوعي هجويه? داستان‌هاي تاريخي و پهلواني قديم انگاشت که در مواردي يادآور دن کيشوت است. همچنين مي‌توان اسکندرنامه? نقالي را پيش‌درآمد رمان تاريخي جديد فارسي فرض کرد. تحول شخصيتي در قهرمانان محسوس و ملموس است که گرچه هنوز جمعي مي‌انديشند يا به انگيزه? ديني عملي مي‌کنند اما در آستانه? انتقال به فرديت هستند و اين خود انعکاس تحول اجتماعي است و ورود به عصر جديد را رقم مي‌زند. نثر اسکندرنامه? نقالي نيز نماينده? مرحله انتقالي از نثر منشيانه? عصر صفوي به نثر داستاني دوره? قاجاري است بدين‌گونه اين کتاب هم از لحاظ سرگرم‌کنندگي و هم شناخت جامعه? گذشته و هم به لحاظ تطور نثر فارسي ارزشمند است.