در امتداد شب (خانه فرهنگ و هنرگویا)

اندوه با آدمی چه می‌کند؟ چگونه می‌توان با دردِ فقدانی جانکاه زیست؟ اندوه و استیصالِ ناشی از مرگ فرزند، تا کجا می‌تواند آدمی را به پیش براند؟ این کتاب داستانی تیره و تکان‌دهنده از پدری را روایت می‌کند که پس از خودکشی پسر ۱۸ ساله‌اش، مراحل سوگواری را پشت سر می‌گذارد. این اثر، آخرین کتاب ساتِرباکن بود.

داستان «در امتداد شب» دربارهٔ کارل مایر، مردی است که پس از تجربهٔ فقدانی عمیق، دیگر نمی‌تواند زندگی خود را مانند گذشته ببیند. او درگیر سوگی پیچیده می‌شود و خاطرات، تصمیم‌های گذشته، رابطهٔ زناشویی، احساس مسئولیت و پرسش دربارهٔ نقش خود در اتفاقات زندگی، ذهن او را به خود مشغول می‌کنند. روایت از همان ابتدا خواننده را وارد فضای ذهنی مردی می‌کند که تلاش دارد تجربه‌ای دردناک و تقریباً غیرقابل‌توضیح را برای خودش معنا کند. به این ترتیب، سوگ در این کتاب نیرویی است که ساختار زندگی شخصیت اصلی را از درون تغییر می‌دهد.

بخش مهمی از رمان به گذشتهٔ کارل و روابط او اختصاص دارد. خواننده به‌تدریج با زندگی خانوادگی او، انتخاب‌هایش و تنش‌هایی که پیش از بحران اصلی وجود داشته‌اند آشنا می‌شود. این ساختار باعث می‌شود داستان به بررسی احساس گناه، مسئولیت اخلاقی و پیامد تصمیم‌هایی بپردازد که انسان در لحظات مختلف زندگی می‌گیرد. کارل مدام میان گذشته و اکنون حرکت می‌کند و همین رفت‌وبرگشت، تصویری چندلایه از شخصیت او به وجود می‌آورد. در این میان، همسر و دختر او نیز هرکدام واکنش متفاوتی به بحران خانوادگی دارند و رمان نشان می‌دهد که یک تجربهٔ مشترک برای همهٔ اعضای یک خانواده معنایی یکسان ندارد.

با پیشرفت داستان، فضای واقع‌گرایانهٔ اثر بیش از پیش با عناصر سوررئال و هراس‌آور ترکیب می‌شود. کارل با خانه‌ای مرموز در اسلواکی پیوند پیدا می‌کند؛ مکانی که در ساختار رمان به فضایی نمادین برای مواجهه با ترس‌ها، خاطرات و بخش‌های پنهان وجود انسان تبدیل می‌شود. سفر او به این مکان را می‌توان ادامهٔ سفر درونی شخصیت دانست؛ سفری که در آن کارل ناچار است با بخش‌هایی از وجود خود روبه‌رو شود. به همین دلیل، «در امتداد شب» در مرز میان رمان خانوادگی، داستان روان‌شناختی، ادبیات گوتیک و روایت سوررئال حرکت می‌کند.

«در امتداد شب» از آن دسته رمان‌هایی است که مضمون اصلی خود را به یک روایت ساده و خطی محدود نمی‌کند. استیگ ساتر باکن با استفاده از نثری فشرده و فضایی تاریک، سوگ و احساس گناه را به تجربه‌ای پیچیده و چندوجهی تبدیل می‌کند. این کتاب روایتی تاریک با عناصری از رؤیا و افسانه‌ است و درام خانوادگی، وحشت و خیال را از ویژگی‌های شاخص این اثر است. ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب عبارت‌اند از:

بررسی عمیق مفهوم سوگ: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب، پرداختن به سوگ به عنوان تجربه‌ای پیچیده و غیرخطی است. ساتر باکن نشان می‌دهد که اندوه همیشه روندی قابل پیش‌بینی ندارد و ممکن است با خاطرات، خشم، احساس گناه، دلتنگی و حتی بیگانگی از خود همراه شود. شخصیت اصلی نه‌تنها با فقدان مواجه است، بلکه باید معنای گذشته و رابطهٔ خود با نزدیک‌ترین افراد زندگی‌اش را نیز دوباره بررسی کند. 

تمرکز بر احساس گناه و مسئولیت: در این رمان، مرز میان مسئولیت واقعی و احساس مسئولیت ذهنی نامشخص است. کارل گذشتهٔ خود را مرور می‌کند و در تلاش است رابطهٔ میان انتخاب‌هایش و اتفاقاتی را که پس از آن رخ داده‌اند درک کند. این مسئله، خواننده را نیز با پرسش‌هایی دربارهٔ مسئولیت اخلاقی، پشیمانی و محدودیت توانایی انسان برای کنترل زندگی دیگران روبه‌رو می‌کند. 

ترکیب رمان خانوادگی و ادبیات وحشت: ساتر باکن از عناصر داستان‌های ترسناک استفاده می‌کند، اما بخش مهمی از هراس داستان از ذهن شخصیت و از مواجههٔ او با خلأ، تنهایی و گذشته سرچشمه می‌گیرد. برای همین ترس در این اثر بیشتر جنبهٔ وجودی دارد. 

حضور عناصر رؤیا و افسانه: رمان در بخش‌هایی از ساختار خود از منطق رؤیا و روایت‌های افسانه‌ای استفاده می‌کند. داستان «شاهزادهٔ ناشناخته» که در رمان اهمیت پیدا می‌کند، یکی از نمونه‌های این رویکرد است و با مضمون پدر، فرزند، بازگشت و جست‌وجوی هویت ارتباط پیدا می‌کند. 

نثر ادبی و تصویرپردازی دقیق: یکی از نکات مورد توجه منتقدان، توانایی ساتر باکن در خلق تصاویری دقیق است. در بخش‌هایی از رمان، توصیف مکان‌ها و حالات روانی شخصیت به شکلی نوشته شده که فضای داستان به‌تدریج سنگین‌تر و وهم‌آلودتر می‌شود. زبان نویسنده در لحظات اوج عاطفی، شدت تجربهٔ شخصیت را بدون ایجاد فاصله میان خواننده و ذهن او منتقل می‌کند.

از زمان انتشار «در امتداد شب» در سال ۲۰۱۱، این اثر با استقبال چشمگیری از سوی خوانندگان و منتقدان مواجه شده است. برخی از افتخارات و جوایز آن عبارت‌اند از:

علاقه‌مندان به رمان‌های روان‌شناختی و شخصیت‌محور.

خوانندگانی که به داستان‌های تاریک و جدی با مضمون سوگ و فقدان علاقه دارند.

علاقه‌مندان به ادبیات اسکاندیناوی و ادبیات معاصر نروژ.

کسانی که از ترکیب واقع‌گرایی، خیال، رؤیا در ادبیات لذت می‌برند.

خوانندگانی که به رمان‌های فلسفی و آثار مبتنی بر پرسش‌های اخلاقی علاقه‌مندند.

علاقه‌مندان به نویسندگانی مانند کافکا، بکت و سلین و آثاری با فضای اگزیستانسیال و تیره.

کتاب «در امتداد شب» را باید خواند چون اثری است برای خوانندگانی که از مطالعهٔ رمان‌های ساده و قابل‌پیش‌بینی فاصله می‌گیرند و به داستان‌هایی علاقه دارند که تجربهٔ روانی شخصیت‌ها را در مرکز روایت قرار می‌دهند. استیگ ساتر باکن در این اثر از سوگ، عشق، احساس گناه و تنهایی برای طرح پرسش‌هایی عمیق دربارهٔ زندگی انسان استفاده می‌کند و در کنار آن، با وارد کردن عناصر رؤیا، افسانه و وحشت، فضایی متفاوت می‌سازد. 

استیگ ساتر باکن یکی از معروف‌ترین و بحث‌برانگیزترین رمان‌نویس‌های نروژ است که در سال ۱۹۶۶ به دنیا آمد و در ۲۰۱۹ درگذشت. اولین کتابش را در سن هجده‌سالگی، در دوران دبیرستان، نوشت که مجموعه شعری به نام «چترهای شناور» بود و اولین رمان خود را تحت نام بختک در سال ۱۹۹۱ منتشر کرد و پس از آن، در سال ۱۹۹۳، رمان «عهد جدید» از او منتشر شد. از رمان‌های دیگر او می‌توان از «خویشتن‌داری»، «مرا تنها نگذار»، «دستان نامرئی» و «ساثرماگ» برد. 

اگر از مطالعهٔ «در امتداد شب» لذت برده‌اید و به دنبال آثار مشابه می‌گردید، بهتر است هنگام انتخاب کتاب آثاری را در نظر بگیرید که از نظر فضای روان‌شناختی، مضمون فقدان و گناه، روایت‌های تاریک، پرسش‌های اخلاقی، تنهایی و ترکیب واقعیت با عناصر وهم‌آلود به این رمان نزدیک باشند. همچنین توجه به نویسنده و سبک روایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی آثار ممکن است موضوعی مشابه داشته باشند اما از نظر لحن و شیوهٔ پرداخت بسیار متفاوت باشند. برای علاقه‌مندان به «در امتداد شب»، رمان‌هایی که شخصیت‌محوری، بحران درونی و فضای سنگین را در کنار روایت ادبی قرار می‌دهند، می‌توانند انتخاب مناسبی باشند. در ادامه چند اثر مشابه به شما معرفی کرده‌ایم.

کتاب «اندوه بال و پر دارد» (Grief Is the Thing with Feathers) اثر مکس پورتر رمانی کوتاه، تجربی و تأثیرگذار دربارهٔ سوگ و فقدان است که داستان پدری و دو پسر خردسالش را پس از فقدان مادر خانواده روایت می‌کند. پورتر با ترکیب نثر، شعر، افسانه و روایت چندصدایی، اندوه را به حضوری ملموس و استعاری تبدیل می‌کند و شخصیت کلاغ را به‌عنوان همراهی عجیب در مسیر مواجههٔ خانواده با فقدان وارد داستان می‌سازد. این رویکرد در برخی جنبه‌ها با «در امتداد شب» شباهت دارد؛ هر دو رمان تجربهٔ سوگ را به مسئله‌ای روان‌شناختی و ادبی تبدیل می‌کنند و به تأثیر فقدان بر روابط خانوادگی، خاطرات و ادامهٔ زندگی می‌پردازند. 

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «در امتداد شب» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر با تمرکز بر سوگ، فقدان و تأثیر عمیق آن بر زندگی انسان، روایتی متفاوت از تجربهٔ اندوه را به نمایش می‌گذارند؛ با این تفاوت که «اندوه بال و پر دارد» با زبان شاعرانه، طنز تلخ و حضور نمادین کلاغ، مسیر مواجههٔ یک خانواده با فقدان را به شکلی فانتزی و غیرمتعارف روایت می‌کند و برای خوانندگانی که از رمان‌های کوتاه، ادبی و روان‌شناختی با ساختارهای متفاوت لذت می‌برند، تجربه‌ای متمایز خواهد بود.

کتاب «اتاقی برای مهمان» (The Spare Room) رمانی از هلن گارنر است که به دوستی، بیماری، مراقبت از فرد مبتلا و مواجهه با مرگ می‌پردازد. داستان دربارهٔ هلن است که اتاقی از خانه‌اش را در اختیار دوست قدیمی‌اش نیکولا قرار می‌دهد؛ زنی که برای درمان سرطان به شهر آمده است. این رمان، مانند «در امتداد شب» تجربهٔ فقدان و نزدیک‌شدن به مرگ را در مرکز روایت قرار می‌دهد و از خلال روابط انسانی، خشم، درماندگی، همدلی و تلاش برای کنارآمدن با شرایط دشوار، به واکنش‌های روانی انسان در برابر فقدان می‌پردازد.

از مطالعهٔ این کتاب نیز به اندازهٔ «در امتداد شب» لذت خواهید بُرد، چون هر دو اثر با تمرکز بر مرگ، فقدان و تأثیر عمیق این تجربه‌ها بر زندگی انسان، خواننده را با موقعیت‌هایی احساسی و تأمل‌برانگیز روبه‌رو می‌کنند؛ با این تفاوت که «اتاقی برای مهمان» این موضوعات را از خلال رابطهٔ دو دوست و تجربهٔ مراقبت از فردی مبتلا به بیماری پیش می‌برد و با نگاهی واقع‌گرایانه، پیچیدگی‌های همدلی، خشم، درماندگی و پذیرش را بررسی می‌کند، درحالی‌که «در امتداد شب» تجربهٔ سوگ و فقدان را در قالب روایتی روان‌شناختی و خیال‌پردازانه دنبال می‌کند.

«در امتداد شب» رمانی دربارهٔ تاریک‌ترین بخش‌های تجربهٔ انسانی است و می‌‌توان گفت که موضوعی بسیار سنگین دارد. استیگ ساتر باکن توانسته است سوگ، احساس گناه، تنهایی و بحران خانوادگی را با عناصری از رؤیا، افسانه و وحشت درهم بیامیزد و اثری خلق کند که در چند ژانر ادبی به‌طور هم‌زمان حرکت می‌کند. ترکیب میان داستان تاریک، رؤیا، افسانه و عناصر رمان ترسناک از ویژگی‌های متمایز این رمان است.

یکی از مهم‌ترین نقاط قوت این کتاب، توجه آن به پیچیدگی روان انسان است. کارل مایر شخصیتی نیست که بتوان رفتارها و احساساتش را به‌سادگی در قالب خوب و بد قرار داد. او با گذشتهٔ خود، روابط خانوادگی، فقدان و احساس گناه درگیر است و همین پیچیدگی، شخصیت او را به یکی از محورهای اصلی جذابیت رمان تبدیل می‌کند. نویسنده در این کتاب از عناصر روان‌شناختی و عاطفی نیز برای پرداختن به تاریکی‌های ذهن انسان استفاده کرده است. 

در نهایت، «در امتداد شب» انتخابی برای خواننده‌ای است که از ادبیات جدی، تأمل‌برانگیز و غیرمتعارف استقبال می‌کند. این رمان پرسش‌هایی دربارهٔ سوگ، عشق، مسئولیت، خاطره و امکان ادامه‌دادن مطرح می‌کند. دریافت جایزهٔ رمان P2 و جایزهٔ منتقدان جوان در نروژ نیز نشان‌دهندهٔ توجه قابل‌توجه به این اثر در زمان انتشار آن است. اگر به دنبال کتابی هستید که پس از پایان نیز ذهن شما را درگیر نگه دارد و تجربه‌ای متفاوت از یک رمان روان‌شناختی و تاریک باشد، مطالعهٔ اثر ساتر باکن می‌تواند شما را با یکی از چهره‌های متفاوت ادبیات معاصر نروژ آشنا کند.