کتاب «ماتیکان (دوره 5 جلدی)» اثر پرویز اذکایی پژوهشگر برجستهٔ ایرانی است. این کتاب مجموعه‌ای بزرگ و جامع از گفتارهای پژوهشی است که طی بیش از ۵۰ سال تحقیق در زمینه‌های مختلف عرفان، علم، فرهنگ و تاریخ ایران باستان و دورهٔ اسلامی نوشته شده است. این اثر، در قالب ۱۵۰ مقاله به‌شکلی شفاف و فصیح، پنج بخش اصلی را در بر می‌گیرد و با تلفیق منابع تاریخی، فلسفی و علمی، تصویری چندبعدی از تمدن ایرانی و تأثیر آن بر جهان ارائه می‌دهد و به‌عنوان مرجعی کامل برای پژوهشگران و علاقمندان به علوم انسانی و اسلامی، محسوب می‌شود. این مجموعه پیش‌تر به صورت تک جلد منتشر شده و در چاپ جدید به صورت مجموعه در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است. 

واژهٔ ماتیکان به معنای رأی و حکم است و ریشهٔ اصیل پارسی دارد و به گونه‌ای از کتاب‌ها گفته می‌شود که به پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. نویسنده نیز در این کتاب به پرسش‌های فلسفی، علمی و فرهنگی و سایر پرسش‌ها طی دوران مختلف تاریخ پاسخ داده است. کتاب «ماتیکان (دوره ۵ جلدی)» شامل کتاب‌های ماتیکان فلسفی، ماتیکان علمی، ماتیکان کتابگزاری، ماتیکان فرهنگی و ماتیکان تاریخی می‌شود. 

ماتیکان فلسفی شامل گزینه گفتارهای نویسنده این کتاب و مجموعه (بیست مقاله درباره حکمت و عرفان) است و به طور عمده گزارش معارف فلسفی یا حکمت عقلی و عرفانی در ایران باستان و بعضی از حکیمان آن دوران، اشهر فیلسوفان و عارفان دوره اسلامی، به ویژه تقریر و تبیین حکمت طبیعی و نیز مدنیات و کامشهرهای خردمندان و فرزانگان ایرانی است که طی چهل سال فرادست آمده است.

ماتیکان علمی حاوی گزینه‌ گفتارهای نویسنده این کتاب و مجموعه (سی مقاله درباره تاریخ علم) به طور عمده شامل گزارش دانش‌های پزشکی، هیات و نجوم در ایران باستان و بعضی از دانشمندان آن دوران، اشهر علما و منجمان دوره اسلامی، به ویژه تقریر و تبیین شماری از مسائل تاریخی هیات ریاضی (زیگ‌ها) و نیز علوم و فنون، دانش‌های تجربی و اثباتی کاربسته نامداران علم و دانشی مردان ایرانی است که طی پنجاه سال فرادست آمده است.

ماتیکان فرهنگی شامل گزینه گفتارهای نویسنده این کتاب و مجموعه (سی مقاله در فرهنگ و ادب) به طور عمده گزارش دانش‌های اجتماعی (مردم‌شناسی،اسطوره‌شناسی)، ادبی (گویش‌شناسی،خط و کتابت)، دین‌شناسی و کیش‌ها (زروانی،مزدائی،مانوی)، فرهنگ‌شناسی (شکره‌داری، بازیاری و جز این‌ها)، برخی دانشخانه‌ها و کتابخانه‌ها، آیین‌ها و فرادادهای ایران باستانی و دوران اسلامی است که طی چهل سال فرادست آمده است.

ماتیکان کتابگزاری شامل گزینه گفتارهای نویسنده این کتاب و مجموعه (چهل مقاله در بررسی و نقد کتاب) به طور عمده گزارش‌های کتابشناسی، دست‌نوشته‌های علمی، کتاب‌های تاریخی و فرهنگی، اَنساب و خطب، شاهنامه‌ها و خدای‌نامه‌ها، قرابادین‌ها و پزشکی‌نامه‌ها، رده‌بندی در نسخه‌شناسی و جز اینهاست که طی پنجاه سال فرادست آمده است.

ماتیکان تاریخی حاوی گفتارهای نویسنده این کتاب و مجموعه (پنجاه گفتار درباره مسائل تاریخی) در دو جلد و پنج بخش است:

۱. جغرافیای تاریخی (امکنه و نامجاهای اقوام باستانی)

۲. خاندان‌ها و رجال (قبایل و سلاله‌های قدیم و رجال تاریخی و سادات علوی)

۳.نگره‌های تاریخی (نظریات علمی و برنهادهای نویسنده، رساله تبارشناسی در ایران)

۴. برخی تاریخ‌نگاران (مورخان قدیم و ایرانشناسان معاصر)

۵. تاریخی سیاسی (اندلس، اسرائیل،صفین، دیلمان، علاءالدوله‌ها، ایلخانان و رساله تکامل سیاسی انقلاب).

کتاب «ماتیکان» به دلیل سبک نوشتاری ساده، روایی و جذاب، مناسب خوانندگانی است که به دنبال درک عمیق‌تر و متفاوتی از دوره‌های فلسفی و تاریخی ایران هستند. این کتاب برای مطالعه‌کنندگان مبتدی و پیشرفته‌ حوزه‌های فلسفه و عرفان، دانشجویان علوم مذهبی، محققان ادبیات مذهبی و هر کسی که به دنبال تفسیری زیبا، فلسفی و انسان‌گرا است، مناسب می‌باشد. اذکایی با ترکیبی از تحلیل متنی، تأملات اخلاقی و نگاهی ادبی، خواننده را به گفت‌وگویی عمیق با متن واقعیت‌های انسانی و معنوی دعوت می‌کند.

پرویز اذکایی (سپیتمان) به سال ۱۳۱۸ خورشیدی در همدان زاده شد، تحصیلات خود را در آن شهر و تهران و سپس در دانشگاه منچستر (انگلستان) طیّ کرد، مطالعات وی به‌طور عمده در تاریخ و فلسفه می‌باشد. در رشته‌های کتابشناسی و رجال‌شناسی و تاریخ علم نیز دارای تألیفات است. بیش از ۴۰۰ عنوان اثر از وی طبع و نشر شده، که عبارت از ۴۰ کتاب و ۷۰ رسالهٔ علمی، و مابقی گفتارهای بلند و کوتاه در دائرةالمعارف‌ها و نشریات معتبر است.

در اخبار فلاسفهٔ طبیعی و منطقی، طیّ روایتی این ندیم گوید که: حکمت در زمان گذشته جز از برای اهل آن ممنوع بود؛ چه هر کس آن را دانستی به طبع پذیرفتی. فیلسوفان در زایچه‌های کسانی که می‌خواستند حکمت و فلسفه بدانند، می‌نگریستند و اگر درمی‌یافتند که دستیابی بر آن در زایجهٔ خداوند آن پیداست، او را به خدمت می‌گرفتند و حکمت را بدو می‌رساندند؛ وگرنه چنین نمی‌کردند. فلسفه در میان یونانیان و رومیان پیش از دین مسیح هویدا بود، امّا همین که رومی‌ها پیروزی یافتند، مردم را از آن بازداشتند و برخی را سوزاندند و برخی را گنجینه کردند. مردم از سخن گویی در باب فلسفه منع شدند، زیرا بر ضدّ شریعتهای پیامبرانه بود، تا آمکه رومیان در زمان لیولیانس (= فلاویوس یولیانوس) به آیین فیلسوفان بازگشتند. امّا ایرانیان در گذشته چیزهایی از کتابهای منطق و پزشکی به زبان فارسی (پهلوی* برگردانده بودند، که عبدالله بن مقفّع و جز او آنها را به عربی ترجمه کردند.